نشست «سیاست خارجی ایران در دوران جنگ و پساجنگ»
این نشست که به همت دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علوم و تحقیقات، مرکز مطالعات چین دانشگاه آزاد اسلامی و مرکز مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه با حضور دکتر سعید خطیبزاده، معاون وزیر امور خارجه و رئیس مرکز مطالعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه برگزار شد، فرصتی برای بررسی تحولات سیاست خارجی ایران در شرایط تغییرات ساختاری نظام بینالملل و ارزیابی پیامدهای جنگ اخیر و تحولات منطقهای فراهم آورد.
به گزارش پارسینه، در آغاز نشست، دکتر کیهان برزگر رییس دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علوم و تحقیقات و معاون سیاسی و بین المللی مرکز مطالعات چین دانشگاه آزاد اسلامی ضمن تأکید بر ضرورت تقویت ارتباط میان دانشگاه و دستگاه دیپلماسی، برگزاری چنین برنامههایی را از دو منظر حائز اهمیت دانست. از یک سو، حضور مسئولان وزارت امور خارجه در محیط دانشگاهی میتواند زمینه آشنایی مستقیم دانشجویان و جامعه علمی با روندها و ملاحظات سیاست خارجی کشور را فراهم کند و از سوی دیگر، تعامل با دانشگاه این امکان را در اختیار دستگاه دیپلماسی قرار میدهد تا دیدگاهها و دغدغههای جامعه دانشگاهی را بهتر بشناسد. ایشان همچنین بر ضرورت توسعه همکاری میان دانشگاه علوم و تحقیقات و مرکز مطالعات سیاسی و بینالمللی وزارت امور خارجه تأکید کرد و با اشاره به ظرفیتهای علمی، آموزشی و پژوهشی، اسنادی و کتابخانهای این مرکز، پیوند میان حوزه نظری روابط بینالملل و عرصه عملی سیاست خارجی را از اهداف اصلی این همکاری دانست.
دکتر سعید خطیبزاده نیز در آغاز سخنان خود، با گرامیداشت یاد رهبر شهید و دیگر شهدای جنگ، بر اهمیت تجربه تاریخی ایران در مواجهه با تهدیدهای خارجی تأکید کرد. محور اصلی تحلیل ایشان، قرار گرفتن ایران در یکی از مقاطع مهم تغییر نظم بینالملل بود؛ وضعیتی که به اعتقاد وی، امکان اتخاذ سیاست بیطرفی سنتی را برای کشور محدود کرده و ضرورت بازتعریف جایگاه و ابزارهای سیاست خارجی ایران را افزایش داده است. ایشان برای تبیین این مسئله، تجربه تاریخی ایران در جنگ جهانی اول و دوم را مورد اشاره قرار داد و یادآور شد که اعلام بیطرفی در آن مقاطع نتوانست مانع مداخله قدرتهای خارجی و نقض حاکمیت ملی ایران شود. از این منظر، تحولات کنونی نیز صرفاً یک منازعه نظامی محدود نیست، بلکه بخشی از رقابت گستردهتر قدرتها بر سر شکلدهی به نظم آینده نظام بینالملل محسوب میشود.
در ادامه، خطیبزاده با اشاره به اسناد راهبردی ایالات متحده و برخی دیدگاههای مطرحشده در محافل سیاستگذاری این کشور، مدعی شد که تقابل با جمهوری اسلامی ایران در چارچوب یک راهبرد بلندمدت و با هدف تغییر ساختار سیاسی و تضعیف مؤلفههای قدرت ملی ایران دنبال شده است. به گفته وی، در برخی اسناد و تحلیلهای آمریکایی، ایران در کنار کره شمالی در زمره تهدیدهای فوریتر و روسیه و چین در جایگاه رقبای راهبردی بلندمدتتر قرار گرفتهاند. ایشان همچنین به تأثیر جریانهای فکری مختلف در تدوین سیاست خارجی آمریکا اشاره کرد و معتقد بود که رویکردهای موسوم به نومحافظهکارانه، در کنار برخی جریانهای سیاسی و امنیتی، در شکلدهی به سیاست فشار و تقابل با ایران نقش داشتهاند.
از منظر خطیبزاده، ارزیابی نتیجه جنگ اخیر مستلزم تفکیک میان خسارتهای انسانی و زیرساختی از یک سو و اهداف راهبردی طرفهای درگیر از سوی دیگر است. ایشان با اشاره به شهادت مقامهای ارشد، فرماندهان نظامی و آسیبدیدن زیرساختها، تأکید کرد که این خسارتها قابل انکار نیست؛ با این حال، به اعتقاد وی، ارزیابی راهبردی جنگ باید بر اساس میزان تحقق اهداف اعلامشده و عملیاتی طرف مقابل صورت گیرد. وی اهدافی همچون تضعیف تمامیت ارضی، ایجاد شکاف در وحدت سرزمینی، تغییر ساختار سیاسی و از میان بردن توان دفاعی و بازدارندگی ایران را از جمله اهدافی دانست که به گفته او، در جریان جنگ محقق نشدهاند. بر همین اساس، خطیبزاده میان وارد شدن خسارتهای جدی به کشور و شکست یا موفقیت راهبردی در جنگ تمایز قائل شد و تثبیت دستاوردهای حاصل از جنگ را مسئلهای اساسی در مرحله پس از درگیری ارزیابی کرد.
در این چارچوب، موضوع بازدارندگی و تغییر معادلات امنیتی منطقه خلیج فارس نیز مورد توجه قرار گرفت. خطیبزاده با طرح این پرسش که الگوهای بازدارندگی آمریکا، رژیم اسرائیل و کشورهای عربی منطقه تا چه اندازه در تحولات اخیر کارآمد بودهاند، بر ضرورت بازنگری در سازوکارهای دفاعی و امنیتی ایران تأکید کرد. به اعتقاد وی، بازدارندگی مفهومی ایستا نیست و متناسب با تغییر شرایط منطقهای و توانمندی بازیگران باید بازتعریف شود. ایشان همچنین با اشاره به موقعیت راهبردی تنگه هرمز، آن را یکی از مؤلفههای ساختاری قدرت ایران دانست و توضیح داد که بهرهگیری از ظرفیتهای جغرافیایی کشور در شرایط منازعه، از منظر وی، بخشی از منطق دفاع ملی بوده است. در همین زمینه، تأکید شد که تحولات مربوط به تنگه هرمز و ترتیبات امنیتی خلیج فارس باید در چارچوب نتایج جنگ و معادلات جدید منطقهای مورد بررسی قرار گیرد.
در ارتباط با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس نیز خطیبزاده بر ضرورت بازنگری در برخی ملاحظات سنتی سیاست خارجی ایران تأکید کرد. وی با اشاره به استفاده از پایگاههای نظامی مستقر در برخی کشورهای منطقه در جریان حملات علیه ایران، معتقد بود که این تحولات بر سطح اعتماد متقابل و ماهیت روابط تهران با همسایگان عرب تأثیر گذاشته است. از این منظر، ادامه روابط منطقهای بدون توجه به نقش پایگاههای نظامی خارجی و ترتیبات امنیتی موجود، امکانپذیر نخواهد بود. ایشان در عین حال بر اهمیت همزیستی منطقهای تأکید کرد، اما معتقد بود که تحقق چنین الگویی مستلزم پذیرش متقابل ملاحظات امنیتی و پرهیز از فراهم کردن زمینه استفاده از قلمرو کشورهای منطقه علیه دیگر بازیگران است.
بخش دیگری از سخنان معاون وزیر امور خارجه به جایگاه چین و روسیه در سیاست خارجی ایران اختصاص داشت. خطیبزاده با اشاره به تحولات پس از آغاز جنگ اوکراین و تجربه مذاکرات هستهای در وین، توضیح داد که تهران در آن مقطع تلاش کرده است ضمن حفظ مسیر دیپلماتیک خود، موضعی مستقل در قبال منازعه روسیه و اوکراین اتخاذ کند. وی با یادآوری سفر هیئت ایرانی به مسکو در هفتههای نخست جنگ، بر این نکته تأکید کرد که موضع ایران مبتنی بر تفکیک میان نگرانیهای امنیتی روسیه و راهحل نظامی برای پایان دادن به جنگ بوده است. به گفته ایشان، ایران ضمن بهرسمیتشناختن برخی نگرانیهای امنیتی مسکو، استفاده از جنگ را راهحل مناسبی ندانسته و بر ضرورت پایان درگیری تأکید کرده است.
از نگاه خطیبزاده، روابط ایران با چین و روسیه باید در چارچوب واقعیتهای نظام بینالملل و بر مبنای ارزیابی دقیق منافع و ظرفیتهای هر یک از طرفها تحلیل شود. وی با اشاره به سابقه تاریخی مناسبات قدرتهای بزرگ با ایران، بر ضرورت پرهیز از برداشتهای سادهانگارانه درباره مفهوم اتحاد و حمایت راهبردی تأکید کرد. در این چارچوب، همکاری با قدرتهای شرقی باید با حفظ استقلال تصمیمگیری و توجه به منافع ملی دنبال شود و نمیتوان انتظار داشت که مواضع و رفتار همه بازیگران بینالمللی در شرایط بحرانی الزاماً با انتظارات تهران منطبق باشد.
در بخش دیگری از نشست، موضوع احتمال تکرار درگیری نظامی و چشمانداز روابط ایران و آمریکا مورد بحث قرار گرفت. خطیبزاده در پاسخ به پرسشها درباره احتمال وقوع جنگ مجدد، تأکید کرد که ارائه پاسخ قطعی به این مسئله امکانپذیر نیست و تحلیل شرایط مستلزم بررسی جریانهای سیاسی و امنیتی مؤثر در ساختار تصمیمگیری آمریکا است. وی در این زمینه سه جریان اصلی را از یکدیگر تفکیک کرد: نخست، جریانهای نزدیک به اسرائیل و نومحافظهکاران که از رویکرد تقابلی و تشدید فشار علیه ایران حمایت میکنند؛ دوم، جریانهای موسوم به واقعگرایان یا ماگا که در اولویتبندی منافع آمریکا، لزوماً از مداخله نظامی گسترده حمایت نمیکنند؛ و سوم، جریان نزدیک به دونالد ترامپ که به اعتقاد ایشان، بیش از هر چیز بر منافع کوتاهمدت سیاسی، نمایش موفقیت و میراث شخصی رئیسجمهور متمرکز است. از این منظر، میزان نزدیکی و ائتلاف میان این جریانها میتواند بر جهتگیری سیاست آمریکا در قبال ایران و احتمال تشدید یا کاهش تنشها اثرگذار باشد.
خطیبزاده در عین حال تأکید کرد که ارزیابی احتمال جنگ نباید صرفاً بر اساس تحولات داخلی آمریکا صورت گیرد؛ زیرا ایران نیز بهعنوان یک بازیگر فعال در معادلات منطقهای و بینالمللی، در شکلدهی به روند تحولات نقش دارد. به گفته وی، سیاستگذاران کشور باید ضمن تلاش برای جلوگیری از وقوع جنگ، آمادگی لازم برای مواجهه با سناریوهای مختلف را حفظ کنند. در این چارچوب، آمادگی دفاعی و بازدارندگی مؤثر نه بهعنوان نشانه تمایل به جنگ، بلکه بهعنوان یکی از الزامات جلوگیری از وقوع آن مورد توجه قرار گرفت.
در پاسخ به پرسشهای مربوط به مذاکرات و اقدامات دیپلماتیک برای جلوگیری از تکرار درگیری، خطیبزاده بر این نکته تأکید کرد که دیپلماسی صرفاً به معنای امضای توافق نیست، بلکه میتواند ابزاری برای مدیریت بحران، روشنکردن مواضع طرفها، خرید زمان و فراهمکردن زمینه پایان جنگ باشد. وی با اشاره به تحولات پس از توافق اسلامآباد، مدعی شد که طرف آمریکایی از همان روزهای نخست در اجرای تعهدات و ترتیبات مورد توافق اختلال ایجاد کرده است. از نگاه ایشان، اختلاف بر سر مسیرهای عبورومرور در تنگه هرمز و تلاش برای بازگرداندن وضعیت پیشین این گذرگاه، صرفاً مسئله چند کشتی یا یک اختلاف اجرایی نبود، بلکه به رقابت بر سر کنترل و مدیریت ترتیبات امنیتی و اقتصادی منطقه بازمیگشت. بر همین اساس، وی تأکید کرد که مذاکرات آینده باید با توجه به واقعیتهای ایجادشده در میدان و ضرورت تثبیت نتایج آن دنبال شود.
موضوع پیامدهای جنگ برای محاسبات راهبردی ایران نیز از محورهای مهم این نشست بود. خطیبزاده با اشاره به مفهوم «تجمیع راهبردی» در ادبیات روابط بینالملل، معتقد بود که جنگ اخیر موجب بازنگری بنیادین در محاسبات ایران درباره قدرتهای بزرگ، همسایگان، اولویتهای امنیتی و ظرفیتهای داخلی شده است. به گفته وی، این جنگ صرفاً یک مواجهه نظامی نبود، بلکه آزمونی برای سنجش تابآوری ساختار سیاسی، اجتماعی، نظامی و دیپلماتیک کشور نیز محسوب میشد. ایشان در این زمینه، نقش مردم، نیروهای مسلح، دولت و دستگاه دیپلماسی را در مدیریت شرایط جنگ برجسته کرد و با اشاره به تداوم فعالیت وزارت امور خارجه در طول درگیری، تلاشهای دیپلماتیک برای اطلاعرسانی به سازمان ملل متحد و برقراری تماس با دولتهای دیگر را بخشی از مدیریت بحران دانست.
در همین زمینه، خطیبزاده جنگ را نوعی آزمون عملی برای سنجش اعتبار برخی تحلیلها و گزارههای رایج درباره وضعیت داخلی ایران توصیف کرد. وی معتقد بود که تحولات میدانی، برخی پیشفرضها درباره فروپاشی سریع ساختار سیاسی، ناتوانی دولت در مدیریت بحران و تضعیف انسجام نیروهای نظامی و دیپلماتیک را با چالش مواجه کرده است. از نظر ایشان، تجربه جنگ باید مبنایی برای بازنگری در سیاستگذاری، ارتقای توان حکمرانی و تقویت ظرفیتهای فناورانه و دفاعی کشور قرار گیرد. در این چارچوب، توجه به شکافهای فناورانه و ضرورت ارتقای توانمندیهای داخلی نیز بهعنوان یکی از درسهای راهبردی جنگ مطرح شد.
در بخش پایانی مباحث، نقش اسرائیل در تحولات اخیر و نسبت آن با سیاست آمریکا مورد بررسی قرار گرفت. خطیبزاده با تأکید بر اینکه نمیتوان نقش مستقل و تأثیرگذار رژیم اسرائیل را در تحولات منطقه نادیده گرفت، در عین حال آن را در چارچوب حمایت و پشتیبانی راهبردی ایالات متحده تحلیل کرد. وی همچنین به اهمیت شناخت دقیق ساختارهای تصمیمگیری در آمریکا و اسرائیل و ضرورت توسعه ظرفیتهای مطالعاتی ایران درباره این بازیگران اشاره کرد. در همین راستا، مسئله ضعف توازن رسانهای و ضرورت تقویت توان روایتسازی و ارتباطات بینالمللی ایران نیز مطرح شد. از نگاه ایشان، دستیابی به چنین ظرفیتی مستلزم تقویت انسجام داخلی و ایجاد امکان شکلگیری روایت مشترک در سطح ملی است.
در ادامه، دکتر برزگر با طرح پرسشهایی درباره نقش میانجیها، جایگاه پاکستان، عمان و قطر، و همچنین چشمانداز نظم امنیتی جدید در خاورمیانه، زمینه بررسی ابعاد منطقهای بحران را فراهم کرد. خطیبزاده در پاسخ، میان نقش میانجی و تسهیلگر تمایز قائل شد و تأکید کرد که ارزیابی عملکرد کشورهایی همچون عمان، قطر و پاکستان باید بر اساس میزان نفوذ و اهرمهای فشار آنها بر طرفهای درگیر صورت گیرد. از این منظر، صرف اعلام آمادگی برای میانجیگری به معنای برخورداری از ظرفیت واقعی برای حل بحران نیست و نقش هر بازیگر باید با توجه به توان اثرگذاری آن بر روند مذاکرات سنجیده شود.
در ارزیابی چشمانداز نظم منطقهای نیز خطیبزاده به وجود پروژههای متفاوت امنیتی و سیاسی در خاورمیانه اشاره کرد. به اعتقاد وی، اسرائیل در پی گسترش عمق راهبردی و حفظ برتری فناورانه خود است؛ ایالات متحده نیز تلاش دارد جایگاه خود را بهعنوان بازیگر اصلی تأمین امنیت منطقه حفظ کند. در مقابل، برخی کشورهای عربی، پاکستان و ترکیه نیز به دنبال ایفای نقش در شکلدهی به ترتیبات جدید منطقهای هستند. وی در برابر این رویکردها، بر ضرورت ارائه الگویی فراگیر و جایگزین برای امنیت منطقه تأکید کرد؛ الگویی که بهجای اتکا به ترتیبات تحمیلی و حضور قدرتهای فرامنطقهای، بر مشارکت بازیگران منطقهای و در نظر گرفتن ملاحظات امنیتی متقابل استوار باشد.
در مجموع، مباحث مطرحشده در این نشست نشان داد که جنگ اخیر، از منظر سخنرانان، صرفاً یک رخداد نظامی مقطعی نبوده، بلکه بر محاسبات راهبردی ایران، روابط با قدرتهای بزرگ، مناسبات با همسایگان و آینده ترتیبات امنیتی خلیج فارس و خاورمیانه تأثیر گذاشته است. در چنین شرایطی، مسئله اصلی سیاست خارجی ایران، ایجاد توازن میان حفظ آمادگی دفاعی، تقویت بازدارندگی، مدیریت روابط منطقهای و بهرهگیری از ظرفیت دیپلماسی برای جلوگیری از تشدید بحران است. پیوند میان دانشگاه و دستگاه سیاست خارجی نیز میتواند با فراهمکردن زمینه تحلیل علمی و مستقل تحولات، به شناخت دقیقتر محیط راهبردی و ارتقای کیفیت تصمیمسازی در این حوزه کمک کند.





ارسال نظر