نقاشیهایی که به فرمان ناصرالدین شاه کشیده شدند/تصاویر را از دست ندهید
هزار و یک شب را معمولاً با نامهایی چون شهرزاد و شهریار و قصههای پررمزورازش به یاد میآوریم. این مجموعه داستانی در ایران عصر قاجار، فراتر از کلمات رفت و به دست گروهی از نقاشان و هنرمندان به تصویر درآمد.
به گزارش پارسینه به نقل از ایسنا، داستان تصویرگری کتاب «هزار و یک شب» در دوره قاجار از دربار ناصرالدینشاه آغاز شد؛ پادشاهی که علاقهاش به موسیقی، عکاسی و نقاشی، زمینهساز شکلگیری برخی از مهمترین پروژههای هنری قرن نوزدهم ایران شد.
در حدود سال ۱۲۶۸ قمری، به فرمان ناصرالدینشاه و با حمایت معیرالممالک، پروژه تهیه نسخهای نفیس و مصور از «هزار و یک شب» به ابوالحسنخان غفاری کاشانی، مشهور به صنیعالملک، سپرده شد. او که از برجستهترین نقاشان عصر قاجار بود، سرپرستی هنری این طرح را بر عهده گرفت؛ طرحی که بهتدریج به یک کارگاه بزرگ کتابآرایی تبدیل شد.
البته «هزار و یک شب» پیش از آنکه به یکی از بزرگترین پروژههای کتابآرایی دربار قاجار تبدیل شود، اثری شناختهشده در جهان داستان و کتاب بود. ترجمه فارسی آن را عبداللطیف طسوجی در دوره محمدشاه قاجار فراهم کرده بود و متن فارسی کتاب نیز پیش از شکلگیری نسخه مصور سلطنتی، به شیوه چاپ سنگی منتشر شده بود. اولریش مارزولف، پژوهشگر تاریخ این اثر، از چاپهای سنگی فارسی در فاصله سالهای ۱۲۵۹ تا ۱۲۶۱ قمری یاد میکند؛ هرچند درباره تاریخ دقیق نخستین چاپها میان پژوهشگران اختلافنظر وجود دارد.

خودنگارهای از صنیعالملک
بنابراین، سفارش ناصرالدینشاه را نباید سفارش نگارش یا ترجمه کتابی تازه دانست؛ در واقع ناصرالدین شاه صرفا خواهان نسخهای ویژه و باشکوه از اثری بود که پیشتر در قالب متن فارسی وجود داشت و به دست خوانندگان رسیده بود. هرچند این سفارش، فقط به افزودن چند تصویر تزئینی به صفحات کتاب محدود نبود. قرار بود جهان گسترده داستانهای «هزار و یک شب» در قالب مجموعهای منسجم از نگارهها بازآفرینی شود.
صنیعالملک برای اجرای این پروژه از گروهی از هنرمندان و شاگردان کمک گرفت. اولریش مارزولف، پژوهشگر تاریخ فرهنگ و ادبیات ایران، در مقاله خود با عنوان «شبهای ایرانی» از همکاری نزدیک به ۴۰ هنرمند در این پروژه یاد میکند.
هشت سال برای آفریدن شش جلد
نسخه سلطنتی «هزار و یک شب»، پروژهای کوتاهمدت نبود. کتابت متن در حدود سال ۱۸۵۲ میلادی (۱۲۶۸ تا ۱۲۶۹ قمری) به پایان رسید، اما کار تصویرگری، تذهیب و آرایش نهایی کتاب ادامه یافت و سرانجام در سال ۱۸۵۹ میلادی (۱۲۷۵ تا ۱۲۷۶ قمری) تکمیل شد.
حاصل این تلاش، مجموعهای ششجلدی با ۲۲۷۹ صفحه در قطع بزرگ بود که امروز در کتابخانه کاخ گلستان نگهداری میشود. بر اساس گزارشهای پژوهشی منتشرشده، این مجموعه حدود ۱۱۴۲ صفحه متن و ۱۱۳۴ صفحه مصور با ۳۶۰۰ تصویر آبرنگی را در برمیگیرد. در برخی منابع، تعداد مجالس و تصاویر به شیوههای متفاوتی محاسبه شده است؛ بنابراین باید میان تعداد صفحات مصور و تعداد صحنههای نقاشیشده تفاوت قائل شد.
اهمیت این نسخه تنها در شمار بالای تصاویر آن نیست. این اثر را میتوان یکی از آخرین نمونههای برجسته سنت کتابآرایی سلطنتی ایران دانست؛ هنری که در آن متن، تصویر، تذهیب، جلد و صحافی اجزای اصلی یک اثر واحد بودند.
یکی از مهمترین ویژگیهای تصاویر صنیعالملک، شیوه متفاوت او در بازنمایی جهان داستانی است. او بهجای آنکه همواره به ساختن فضایی کاملاً خیالی و دور از زمانه خود بسنده کند، در بسیاری از تصاویر، نشانههایی از زندگی اجتماعی و فرهنگی ایران عصر قاجار را وارد روایت کرده است.

در این نگارهها میتوان پوشاک زنان و مردان، معماری خانهها و کاخها، چیدمان اتاقها، پردهها، ظروف، ابزار زندگی، مناسبات اجتماعی و حتی جزئیاتی از روابط میان گروههای مختلف جامعه را مشاهده کرد.
الهام اعتمادی در کتاب «هزار و یک شب صنیعالملک؛ مطالعه محتوای تصویر و اقتباس بصری» که در سال ۲۰۲۴ منتشر شده، تصاویر را در ارتباط با ساختار داستانی و زمینه تولید آنها بررسی میکند. از نگاه این پژوهش، نگارهها صرفاً بازگویی تصویری متن نیستند؛ بلکه هنرمند با انتخاب اشیا، موقعیت شخصیتها و روابط میان عناصر تصویر، معانی تازهای به روایت اضافه میکند.
در واقع، نقاش گاهی چیزی فراتر از آنچه در متن آمده است به مخاطب نشان میدهد. یک شئ، حالت دست، فاصله میان شخصیتها یا نحوه قرار گرفتن آنها در فضای تصویر میتواند به بخشی از معنای داستان تبدیل شود.





در نگارش این گزارش از اطلاعات موجود در کتاب «بررسی انتقادی تحولات تصویری هنر ایران» به قلم سیامک دلزنده و پژوهش «هزار یک شب، هزار و یک رنگ»، مهرداد کریمی و پژوهش «شبهای ایرانی» از اولریش مارزولف، استفاده شده است.
ارسال نظر