تنگه هرمز؛ اهرم راهبردی ایران در برابر تجاوز آمریکا

به گزارش پارسینه به نقل از تابناک، تنگه هرمز امروز دیگر صرفاً یک گذرگاه تجاری برای انتقال نفت و گاز نیست؛ این آبراه راهبردی به یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های معادله امنیتی جنگ رمضان تبدیل شده است؛ جنگی که با حملات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران آغاز شد و پیامدهای آن به آب‌های خلیج فارس، دریای عمان و مسیرهای بین‌المللی انتقال انرژی رسید. اکنون هرگونه ارزیابی از وضعیت تنگه هرمز باید با توجه به ریشه‌های شکل‌گیری این درگیری، اقدامات نظامی واشنگتن و تل‌آویو و واکنش دفاعی جمهوری اسلامی ایران انجام شود. نمی‌توان حمله به خاک ایران را از یک طرف نادیده گرفت و از طرف دیگر، درباره پیامدهای امنیتی آن برای مسیرهای دریایی منطقه سخن گفت.

آمریکا سال‌ها با استقرار ناوگان پنجم دریایی، ایجاد پایگاه‌های نظامی در کشورهای حاشیه خلیج فارس و تشکیل ائتلاف‌های امنیتی تلاش کرده است نقش اصلی را در مدیریت امنیت منطقه در اختیار داشته باشد. این سیاست، امنیت خلیج فارس را به حضور نظامی یک قدرت فرامنطقه‌ای گره زده است؛ قدرتی که خود در جریان جنگ رمضان مستقیماً در حمله به ایران مشارکت داشته است. اکنون پرسش اصلی این است که چگونه واشنگتن می‌تواند پس از اقدام نظامی علیه یک کشور ساحلی، همچنان انتظار داشته باشد ترتیبات امنیتی منطقه بدون توجه به وضعیت جنگی و ملاحظات دفاعی آن کشور ادامه پیدا کند؟

موضع تهران بر این اصل استوار است که امنیت دریایی را نمی‌توان از امنیت ملی ایران جدا کرد. کشوری که با حمله نظامی مواجه شده، حق دارد درباره تهدیدهای پیرامونی خود تصمیم بگیرد و اجازه ندهد موقعیت جغرافیایی آن به ابزاری برای عملیات نظامی دشمن تبدیل شود. تنگه هرمز نیز به دلیل موقعیت منحصربه‌فرد خود، در مرکز این معادله قرار دارد.

حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، آغاز مرحله تازه‌ای از رویارویی نظامی در منطقه بود. حملات به اهدافی در خاک ایران، گسترش عملیات نظامی و ورود پایگاه‌ها و منافع آمریکا در منطقه به معادلات جنگ، شرایط امنیتی خلیج فارس را تغییر داد. تهران نیز در واکنش به این تحولات، محدودیت‌های دریایی را در دستور کار قرار داد و اعلام کرد عبور شناورها باید با ملاحظات امنیتی و دفاعی جمهوری اسلامی ایران هماهنگ باشد.

توالی این رویدادها اهمیت زیادی دارد. پیش از آغاز حملات، تنگه هرمز یکی از مسیرهای اصلی تجارت جهانی انرژی بود و بخش عمده‌ای از رفت‌وآمد کشتی‌های تجاری بر اساس ترتیبات متعارف دریایی انجام می‌شد. با آغاز جنگ و گسترش تهدیدهای نظامی، امنیت این مسیر نیز تحت تأثیر قرار گرفت. بنابراین، بررسی وضعیت کنونی بدون اشاره به حملات اولیه آمریکا و اسرائیل، تصویری ناقص از تحولات ارائه می‌کند.

ایران بارها اعلام کرده است که امنیت خلیج فارس باید با مشارکت کشورهای ساحلی و بر اساس احترام به حاکمیت ملی آنها تأمین شود. این موضع در برابر سیاستی قرار دارد که واشنگتن طی دهه‌های گذشته دنبال کرده و بر اساس آن، حضور نظامی آمریکا باید ضامن اصلی امنیت دریایی منطقه باشد. تجربه جنگ رمضان نشان داد که افزایش حضور نظامی قدرت‌های خارجی الزاماً به کاهش تنش منجر نمی‌شود و حتی می‌تواند زمینه گسترش درگیری را فراهم کند.

در این میان، تفاوت میان کشتی‌های تجاری و شناورهایی که احتمال استفاده نظامی از آنها مطرح است، اهمیت ویژه‌ای دارد. مدیریت عبور دریایی در وضعیت جنگی نیازمند بررسی هویت شناورها، مسیر حرکت، مقصد و احتمال ارتباط آنها با عملیات نظامی است. تهران بر ضرورت جلوگیری از بهره‌برداری دشمن از مسیرهای دریایی و حفاظت از امنیت ملی ایران تأکید دارد. این موضوع باید در ارزیابی محدودیت‌های اعلام‌شده در تنگه هرمز مورد توجه قرار گیرد.

قدرت ژئوپلیتیکی ایران؛ چرا هرمز برای واشنگتن اهمیت دارد؟

تنگه هرمز از نظر جغرافیایی خلیج فارس را به دریای عمان و آب‌های آزاد متصل می‌کند. اهمیت این گذرگاه فقط به موقعیت جغرافیایی آن محدود نیست؛ حجم انرژی عبوری، نزدیکی مسیرهای کشتیرانی به سواحل ایران و محدودیت گزینه‌های جایگزین، هرمز را به یکی از حساس‌ترین نقاط اقتصاد جهانی تبدیل کرده است.

بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ روزانه حدود ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت خام، میعانات و فرآورده‌های نفتی از این مسیر عبور کرده است؛ حجمی معادل حدود یک‌پنجم مصرف جهانی مایعات نفتی. بخش قابل‌توجهی از صادرات گاز طبیعی مایع قطر نیز از همین آبراه انجام می‌شود. چین، هند، ژاپن و کره جنوبی از مهم‌ترین مقصدهای انرژی عبوری از هرمز هستند.

این ارقام نشان می‌دهد تصمیمات مرتبط با امنیت تنگه هرمز فقط بر کشورهای حاشیه خلیج فارس اثر نمی‌گذارد؛ بازارهای بزرگ آسیایی و اقتصاد جهانی نیز به تحولات آن وابسته‌اند. هرگونه محدودیت طولانی‌مدت در عبور شناورها می‌تواند هزینه حمل‌ونقل، بیمه کشتی‌ها و تأمین انرژی را افزایش دهد. این موضوع برای واشنگتن نیز اهمیت دارد؛ زیرا آمریکا علاوه بر منافع نظامی، در معادلات اقتصادی و امنیتی متحدان خود در منطقه و بازارهای جهانی انرژی نیز نقش دارد.

قدرت ایران در این آبراه را نباید فقط با تعداد شناورها یا تجهیزات نظامی سنجید. موقعیت ساحلی، نزدیکی جزایر راهبردی به مسیرهای عبور، توان مراقبت دریایی و ظرفیت دفاع ساحلی، مجموعه‌ای از عوامل جغرافیایی و نظامی هستند که در محاسبات امنیتی منطقه اثر می‌گذارند. سامانه‌های موشکی ساحلی، پهپادهای شناسایی، شناورهای نظامی و تجهیزات مراقبت دریایی نیز از جمله مؤلفه‌هایی هستند که در ارزیابی توان دفاعی ایران مورد توجه قرار می‌گیرند.

آمریکا با برخورداری از ناوگان دریایی و پایگاه‌های متعدد در منطقه، توان نظامی قابل‌توجهی در خلیج فارس دارد؛ اما این توان به معنای تسلط مطلق بر جغرافیای منطقه نیست. تنگه هرمز محیطی محدود با شرایط خاص دریایی است و محاسبات عملیاتی در آن با عملیات در آب‌های آزاد تفاوت دارد. حضور ناوهای جنگی نمی‌تواند اهمیت سواحل، مسیرهای عبور، عمق آب و ظرفیت‌های دفاعی کشور ساحلی را از بین ببرد.

از منظر بازدارندگی، اهمیت تنگه هرمز در این است که هرگونه تصمیم درباره امنیت آن می‌تواند هزینه‌های سیاسی و اقتصادی گسترده‌ای برای طرف‌های درگیر ایجاد کند. ایران با تکیه بر موقعیت جغرافیایی خود، یکی از بازیگران اصلی معادلات امنیتی خلیج فارس است و هیچ ترتیبات پایداری برای آینده این منطقه بدون درنظرگرفتن نقش تهران قابل طراحی نخواهد بود.

محاصره دریایی آمریکا و پیامدهای جنگ برای اقتصاد منطقه

یکی از محورهای مهم جنگ رمضان، اقدامات آمریکا برای اعمال فشار بر تجارت دریایی ایران بوده است. محاصره دریایی بنادر ایران، محدودیت دسترسی به مسیرهای تجاری و افزایش فشار بر صادرات کشور، از جمله اقداماتی است که واشنگتن در چارچوب سیاست فشار نظامی و اقتصادی دنبال کرده است. تهران این اقدامات را مغایر با منافع ملی و امنیت اقتصادی کشور می‌داند و بر ضرورت مقابله با محدودیت‌های تحمیلی تأکید دارد.

سیاست آمریکا در این پرونده با یک تناقض جدی روبه‌رو است. واشنگتن از یک طرف با حمله نظامی و اعمال محدودیت دریایی علیه ایران، امنیت اقتصادی و تجاری کشور را هدف قرار می‌دهد و از طرف دیگر خواستار عبور بدون محدودیت شناورها از تنگه هرمز است. این رویکرد، مسئله امنیت دریایی را از بستر واقعی آن جدا می‌کند و مسئولیت آغاز بحران را نادیده می‌گیرد.

گزارش‌های اقتصادی نیز نشان می‌دهد اختلال در عبور انرژی از هرمز پیامدهای گسترده‌ای برای بازار جهانی داشته است. افزایش هزینه بیمه نفتکش‌ها، تغییر مسیر برخی شناورها، کاهش اطمینان شرکت‌های حمل‌ونقل و نگرانی درباره استمرار عرضه نفت و گاز، از جمله آثار این وضعیت است. کشورهای آسیایی واردکننده انرژی و دولت‌های صادرکننده نفت در خلیج فارس نیز با پیامدهای این بحران مواجه شده‌اند.

با وجود این، مسئولیت شکل‌گیری وضعیت کنونی را نمی‌توان صرفاً به تصمیمات دریایی ایران نسبت داد. جنگ با حملات آمریکا و اسرائیل آغاز شد و محدودیت‌های بعدی در بستر همان درگیری شکل گرفت. هر تحلیل دقیقی باید میان علت آغاز جنگ، اقدامات نظامی طرف‌های درگیر و پیامدهای اقتصادی و امنیتی آن تفاوت قائل شود.

برای ایران، موضوع تنگه هرمز صرفاً یک ابزار اقتصادی نیست؛ این آبراه بخشی از جغرافیای امنیت ملی کشور است. تهران تأکید دارد که نمی‌توان انتظار داشت ایران در برابر حملات نظامی و تهدیدهای مستمر سکوت کند و هم‌زمان همه ظرفیت‌های جغرافیایی و دفاعی خود را بدون هیچ ملاحظه‌ای در اختیار ترتیبات امنیتی مورد نظر واشنگتن قرار دهد.

بازگشت ثبات به خلیج فارس نیازمند توقف تجاوز نظامی، پایان‌دادن به اقدامات تهدیدآمیز علیه ایران و احترام به نقش کشورهای ساحلی در مدیریت امنیت منطقه است. امنیت پایدار را نمی‌توان با تحمیل اراده یک قدرت خارجی ایجاد کرد. کشورهای منطقه باید بتوانند درباره آینده آبراه‌های خود تصمیم بگیرند و منافع آنها در مرکز هر توافق امنیتی قرار گیرد.

تنگه هرمز امروز یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت ژئوپلیتیکی ایران در برابر فشارهای خارجی است. جنگ رمضان نشان داد که امنیت منطقه بدون درنظرگرفتن جایگاه ایران امکان‌پذیر نیست و هرگونه تلاش برای حذف تهران از معادلات خلیج فارس با واقعیت‌های جغرافیایی و سیاسی این منطقه روبه‌رو خواهد شد. پیام ایران نیز روشن است: امنیت خلیج فارس نمی‌تواند یک‌طرفه تعریف شود و کشوری که خود با تجاوز نظامی روبه‌رو شده، نمی‌پذیرد که قواعد امنیتی منطقه بدون توجه به منافع و حاکمیت ملی آن تعیین شود.