بقائی: مذاکرات از طریق میانجی‌های پاکستانی ادامه دارد

در ادامه متن کامل مصاحبه اسماعیل بقائی با گزارشگر ویژه و ستون‌نویس روزنامه فولیا د سائوپائولو برزیل را مطالعه می‌کنید.

وقتی پای متجاوز خارجی وسط می‌آید همه متحد می‌شویم

من بسیار تعجب می‌کنم که مردم چقدر امیدوار هستند. مثلاً دیروز با خانواده ای دیدار کردم که خانه‌شان را از دست داده بودند و یک نوزاد ۲۰ روزه داشتند. من را به خانه‌شان بردند و هنوز هم در تجمعات شبانه شرکت می کنند.

به نظر می‌رسد مردم نسبت به قبل از جنگ امیدوارتر شده‌اند. انگیزه بیشتری برای ایستادگی، تاب‌آوری و مقاومت دارند و فکر می‌کنم این یکی از جنبه‌های مثبت جنگ بود، چون ایالات متحده و اسرائیل باعث شدند ایرانی‌ها متوجه شوند که در برابر تجاوز خارجی چقدر می‌توانند متحد و مصمم باشند.

لذا می توان گفت این جنگ در واقع کشور را متحدتر کرد؟

فکر می‌کنم بله. این بخشی از فرهنگ ما است، مثل یک خانواده. ممکن است اختلاف‌نظرها و اختلافات زیادی داشته باشیم اما وقتی پای مقابله با یک متجاوز خارجی به میان می‌آید، همه متحد می‌شویم. احتمالاً مردم را در خیابان‌ها و میدان‌های مختلف دیده‌اید. البته افراد زیادی را لزوماً در خیابان نمی‌بینید، اما در جاهای دیگر همان علاقه و تعصب نسبت به میهن‌شان را نشان می‌دهند، چون همه می‌دانند که این یک جنگ ناعادلانه است. این جنگ بدون هیچ دلیلی به ایران تحمیل شد؛ یک اقدام تجاوزکارانه بدون تحریک قبلی بود. و نکته دیگر که نه فقط برای ایرانی‌ها، بلکه برای کل منطقه و حتی جهان مهم است، این واقعیت است که ایران در حال مذاکره بود. ما در میانه یک روند دیپلماتیک مورد حمله قرار گرفتیم.

برای بار دوم؛

برای بار دوم در کمتر از یک سال. هیچ‌کس نمی‌تواند ایران را متهم کند که سرسخت بودید، انعطاف‌پذیر نبودید یا برای حل‌وفصل اختلافات از طریق مذاکره، خروجی‌های لازم را ارائه ندادید. ما همه این کارها را انجام دادیم و به یاد دارید که قرار بود برای دور ششم مذاکرات در ژوئن دیدار کنیم، زمانی که به ایران حمله کردند.

به سمت دورانی حرکت می‌کنیم که چارچوب هنجاری ایجادشده پس از جنگ جهانی دوم در آستانه فروپاشی است

در ژنو؛

در ژنو. ما توافق کرده بودیم که برای گفت‌وگوهای فنی درباره یک توافق احتمالی هسته‌ای در وین دیدار کنیم، اما فقط دو روز قبل از آن، این جنگ تجاوزکارانه را آغاز کردند. بنابراین مردم متوجه شدند که ایالات متحده از ابتدا واقعاً درباره مذاکرات جدی نبوده است. می‌دانم که برای رسانه‌های جریان اصلی غرب آسان نیست که این واقعیت را بپذیرند، چون پنج دهه تحت تأثیر کلیشه‌های منفی قرار داشته‌اند. به آن‌ها گفته شده بود که ایرانی‌ها حامی تروریسم هستند، حقوق بشر را نقض می‌کنند و بازیگران عقلانی نیستند.

اما فکر می‌کنم در دو سال گذشته همه فهمیدند که این ایالات متحده است که رفتار عقلانی ندارد. باز هم اگر به یاد داشته باشید، در دوره اول دولت فعلی، رئیس‌جمهور ترامپ همین کار را کرد. آن‌ها به‌صورت یک‌جانبه از برجام خارج شدند. کارزار فشار حداکثری را در قالب تحریم‌ها علیه ایران اعمال کردند. قهرمان ما، ژنرال قاسم سلیمانی را ترور کردند و هر کاری که می‌توانستند انجام دادند تا ایران را به زانو درآورند. در شورای امنیت سازمان ملل تلاش کردند تحریم‌های شورای امنیت را دوباره اعمال کنند. آن روزها اروپایی‌ها جرأت داشتند در برابر سوءاستفاده از شورای امنیت سازمان ملل مقاومت کنند. این بار نتوانستند یا قادر به انجام آن نبودند.

فکر می‌کنم این بخشی از یک روند بسیار خطرناک است که جهان در حال مشاهده آن است، چون شاهد نوعی عادی‌سازی قانون‌گریزی و رفتار یاغی‌گرایانه هستیم. دیگر نمی‌توان درباره حقوق بین‌الملل، قوانین جنگ یا حقوق بشردوستانه بین‌المللی صحبت کرد، وقتی آنها می‌گویند «بیایید از شر این قوانین احمقانه درگیری خلاص شویم»، یا وقتی تنها در یک مورد به مدرسه ابتدایی در میناب حمله می‌کنند. آن‌ها به بسیاری از اماکن تاریخی، سایت‌های فرهنگی، بیمارستان‌ها و مناطق مسکونی حمله کرده‌اند. این یعنی ما به سمت دورانی حرکت می‌کنیم که چارچوب هنجاری ایجادشده پس از جنگ جهانی دوم در آستانه فروپاشی است؛ وضعیتی که می‌توان آن را با دوران پیش از جنگ جهانی دوم مقایسه کرد، زمانی که موسولینی ایتالیا به اتیوپی حمله کرد و جامعه ملل نتوانست مقاومت کند و این آغاز فروپاشی جامعه ملل بود.

این بار نیز شورای امنیت سازمان ملل متأسفانه نتوانست این واقعیت را بپذیرد که ایالات متحده و اسرائیل به ایران حمله کردند و آن‌ها متجاوز بودند. بر اساس فصل هفتم، شورای امنیت از نظر حقوقی و اخلاقی موظف بود حقیقت را همان‌گونه که هست بیان کند. در عوض، پس از آن‌که بحرین و چند کشور دیگر آن قطعنامه را ارائه کردند، ایران را محکوم کردند.

بنابراین معتقدم کل جامعه بین‌المللی و هر عضو سازمان ملل از نظر حقوقی موظف است در برابر این اقدام تجاوزکارانه موضعی قاطع اتخاذ کند. در غیر این صورت، فکر می‌کنم این الگوها در اشکال مختلف تکرار خواهند شد. شما در نیم‌کره خودتان هم همین مشکل را داشتید؛ زمانی که ایالات متحده به بهانه مبارزه با مواد مخدر به ونزوئلا حمله کرد، یا زمانی که فشارها و تحریم‌های خود علیه کوبا را آغاز کرد. آن‌ها آشکارا گفته‌اند که به دنبال تغییر رژیم در کوبا هستند و کشورهای دیگر آمریکای لاتین را هم تهدید کرده‌اند. و فکر می‌کنم همه کشورها باید اگر واقعاً به نظم بین‌المللی مبتنی بر حاکمیت قانون و اصول منشور سازمان ملل اهمیت می‌دهند، با یکدیگر همکاری کنند.

برزیل در محکوم کردن استفاده غیرقانونی از زور علیه ایران بسیار شفاف عمل کرد

برزیل چه نقشی می‌تواند در تلاش برای حل این جنگ و این درگیری ایفا کند؟

برزیل یک بازیگر کلیدی در سیاست جهانی است. برزیل عضو بریکس و عضو بسیار محترم سازمان ملل است. برزیل و ایران روابط دوجانبه عمیق و ریشه‌داری دارند. فکر می‌کنم دست‌کم دو یا سه بار در تماس بوده‌ایم. وزرا با هم گفت‌وگو کرده‌اند. آخرین بار در دهلی نو بود که دکتر عراقچی با همتای برزیلی خود صحبت کرد. برزیل تجربه خوبی دارد، هرچند آمریکایی‌ها آن تجربه را در سال ۲۰۱۰ خراب کردند، زمانی که ترکیه و برزیل تلاش کردند نقش سازنده‌ای در حل مسئله هسته‌ای ایفا کنند.

اما همچنان فکر می‌کنم برزیل به‌عنوان عضو سازمان ملل که به خاطر مواضع اصولی‌اش درباره حاکمیت قانون در روابط بین‌الملل و ضرورت احترام به اصول اساسی حقوق بین‌الملل شناخته می‌شود، می‌تواند نقش مهمی در حمایت از حاکمیت قانون و حل مسالمت‌آمیز اختلافات داشته باشد. برزیل در محکوم کردن استفاده غیرقانونی از زور علیه ایران بسیار شفاف عمل کرده است و فکر می‌کنم این یک اصل طبیعی است که برزیل و کشورهای همفکر باید آن را ادامه دهند، زیرا در غیر این صورت واقعاً نمی‌توانیم مطمئن شویم که نظم بین‌المللی مبتنی بر منشور سازمان ملل دوام خواهد آورد.

با عمان برای تضمین عبور امن کشتی‌ها از تنگه هرمز همکاری می‌کنیم

وضعیت تنگه هرمز چه خواهد شد؟

در حال حاضر ما با ناامنی‌ای روبه‌رو هستیم که به دلیل تجاوز ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران به کل منطقه تحمیل شده است. باید به یاد داشته باشیم که تنگه هرمز پیش از ۲۸ فوریه، زمانی که ایالات متحده و اسرائیل اقدام تجاوزکارانه خود را آغاز کردند، باز بود.

بنابراین کل جامعه بین‌المللی باید در نظر داشته باشد که این ایالات متحده است که باید بابت وضعیت کنونی در خلیج فارس و تنگه هرمز پاسخگو شناخته شود. کاری که ما به‌عنوان یک کشور ساحلی در کنار عمان انجام داده‌ایم، این است که اطمینان حاصل کنیم عبور آزاد و امن کشتی‌ها و شناورها از تنگه هرمز بدون آسیب به حاکمیت و امنیت ملی کشورهای ساحلی انجام شود.

بنابراین در حال کار روی یک پروتکل و سازوکار هستیم تا مطمئن شویم عبور امن تضمین می‌شود و در عین حال ملاحظات امنیتی ایران نیز به‌درستی در نظر گرفته می‌شود. اقداماتی که انجام داده‌ایم کاملاً مطابق حقوق بین‌الملل است. حقوق بین‌الملل به کشورهای ساحلی اجازه می‌دهد در مواجهه با تجاوز، اقدامات لازم را اتخاذ کنند و این همان کاری است که ما انجام داده‌ایم.

ما با عمان، به‌عنوان دیگر کشور ساحلی و با سازمان‌های بین‌المللی مرتبط همکاری می‌کنیم تا مطمئن شویم امنیت ملی ما خدشه‌دار نخواهد شد و در عین حال عبور امن کشتی‌ها و ناوبری ایمن از این مسیر تضمین می‌شود.

اسرائیل، آمریکا و حامیان‌شان نمی‌توانند اجازه عبور از تنگه هرمز داشته‌باشند

آیا برای کشورهایی که از جنگ علیه ایران حمایت کردند و کشورهایی که حمایت نکردند، قوانین یکسانی خواهید داشت؟

اساساً کشورهای ساحلی اجازه دارند اقداماتی برای جلوگیری از عبور شناورهای نظامی متجاوزان اتخاذ کنند؛ بنابراین ایالات متحده، اسرائیل و حامیان آن‌ها، کشورهایی که در جنایت تجاوز مشارکت داشته‌اند، به دلیل تأثیر بر حاکمیت، منافع ملی و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، نمی‌توانند اجازه عبور از تنگه هرمز را داشته باشند.

ما با بسیاری از کشورها در ارتباط نزدیک بوده‌ایم تا اطمینان حاصل کنیم کشتی‌های آن‌ها بدون آسیب از تنگه هرمز عبور کنند و این ناشی از موضع مسئولانه ما درباره وضعیت تنگه هرمز است. فکر می‌کنم نیازی نباشد تأکید کنم که امنیت و ایمنی تنگه هرمز برای ایران از هر کشور دیگری مهم‌تر است، زیرا ما کشور ساحلی هستیم و برای صادرات و واردات خود به این مسیر آبی وابسته‌ایم، بنابراین همه دلایل را داریم تا مطمئن شویم تنگه هرمز مسیری برای ناوبری ایمن خواهد بود.

ما مطالبه نداریم بلکه حق‌مان را می‌خواهیم

فکر می‌کنم امروز در یک مصاحبه گفتید که مذاکرات ادامه دارد و ایران به آخرین پیشنهاد آمریکا پاسخ داده است. می‌توانید کمی درباره این‌که ایران چه مطالباتی دارد و مذاکرات در چه مرحله‌ای است صحبت کنید؟

بله، مذاکرات از طریق میانجی‌های پاکستانی ادامه دارد. اساساً آنچه ما می‌خواهیم مطالبه نیست، بلکه حقوق ما است. برای مثال، می‌گوییم دارایی‌های ما که سال‌ها مسدود شده‌اند باید آزاد شوند. ما باید به پول خودمان دسترسی داشته باشیم. یا وقتی می‌گوییم حق غیرقابل سلب ایران تحت پیمان NPT برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای باید تضمین شود، این مطالبه نیست، بلکه بخشی از حقوق ما به‌عنوان عضو NPT است. یا وقتی می‌گوییم تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا باید برداشته شوند، باز هم این مطالبه نیست، بلکه بخشی از حقوق ما است.

بنابراین در حال حاضر تمرکز ما بر پایان دادن به جنگ در منطقه است و البته بخشی از آن مذاکرات مربوط به آرام‌سازی وضعیت در خلیج فارس و تنگه هرمز و آن چیزی است که آن‌ها محاصره دریایی می‌نامند، که طبق حقوق بین‌الملل کاملاً غیرقانونی است. آن‌ها باید به آن پایان دهند و ما گفته‌ایم که اقداماتی طراحی خواهیم کرد تا از عبور امن کشتی‌ها از تنگه هرمز اطمینان حاصل شود.

برنامه هسته‌ای بهانه است

آیا ایران حاضر است اورانیوم غنی‌شده خود را به کشور ثالث منتقل کند؟

برای چه؟

نمی‌دانم، این یکی از چیزهایی است که آمریکا درخواست می‌کند.

آمریکا درخواست‌های زیادی مطرح کرده است، اما سؤال این است که چرا ایران باید مواد خود را به کشور دیگری منتقل کند؟ آیا به این دلیل است که نگران برنامه هسته‌ای ما هستند؟ آن‌ها چنین می‌گویند، اما اگر واقعاً و صادقانه نگران ماهیت برنامه هسته‌ای ایران بودند، چرا در وهله اول تصمیم گرفتند از برجام خارج شوند؟ چون برجام کاملاً درست عمل می‌کرد. عملکرد ایران طبق گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بی‌نقص بود. از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۸، آژانس ۱۵ گزارش متوالی منتشر کرد که تأیید می‌کرد ایران به تعهدات خود پایبند بوده و همه‌چیز کاملاً شفاف بوده است.

هیچ‌کس نگران برنامه هسته‌ای ما نبود و هنوز هم همه می‌دانند که برنامه هسته‌ای ما صددرصد صلح‌آمیز است. شما نمی‌توانید حتی یک گزارش از آژانس پیدا کنید که ایران را به انحراف از اهداف صلح‌آمیز متهم کرده باشد. بنابراین مردم ما، ملت ما، مردم منطقه و همه جهان امروز بیش از هر زمان دیگری می‌دانند که دروغ بزرگی که درباره برنامه هسته‌ای ایران ساخته بودند، صرفاً بهانه‌ای برای تحت فشار قرار دادن ایران و سپس مشروعیت ‌بخشی به جنگ تجاوزکارانه علیه ایران بود. در غیر این صورت، همان‌طور که گفتم، برنامه هسته‌ای ایران کاملاً صلح‌آمیز و تحت قوی‌ترین نظارت های آژانس بود.

در صورت هرگونه ماجراجویی از سوی آمریکا و اسرائیل، فوراً و با تمام قوا پاسخ خواهیم داد

گزارش‌هایی در رسانه‌های ایرانی و خارجی منتشر شده است که احتمال زیادی برای حمله قریب‌الوقوع آمریکا و احتمالاً اسرائیل وجود دارد. ارزیابی شما درباره ازسرگیری حملات علیه ایران چیست؟ آیا انتظار چنین چیزی را دارید؟

فکر می‌کنم باید برای هر سناریویی آماده باشیم، زیرا آن‌ها نشان داده‌اند که در نقض حقوق بین‌الملل و منشور سازمان ملل هیچ مرزی نمی‌شناسند. آن‌ها تاکنون دو بار علیه ایران تجاوز فعال انجام داده‌اند و اگرچه اکنون در نوعی وضعیت آتش‌بس هستیم، اما می‌دانیم که ایالات متحده همچنان نه‌تنها آتش‌بس، بلکه اصول اساسی حقوق بین‌الملل را نیز نقض می‌کند.

همین محاصره دریایی به‌تنهایی طبق قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل درباره تعریف تجاوز، مصداق تجاوز است. بنابراین باید برای هر سناریویی آماده باشیم و مطمئنم نیروهای مسلح ما در صورت هرگونه ماجراجویی از سوی آمریکا و اسرائیل، فوراً و با تمام قوا پاسخ خواهند داد.

ما بلدیم چگونه از خودمان دفاع کنیم

اگر آتش‌بس نقض شود و حملات آمریکا و اسرائیل از سر گرفته شود، چه نوع پاسخی می‌توان از ایران انتظار داشت؟

فکر می‌کنم تصمیم درباره نحوه پاسخ‌دادن بر عهده نیروهای مسلح ما است و آن‌ها به‌خوبی می‌دانند چگونه پاسخ دهند، زیرا تجربه ۱۲ روز جنگ و سپس ۴۰ روز دفاع در برابر جنگ تجاوزکارانه آن‌ها را دارند. اساساً ما در طول صد سال گذشته یاد گرفته‌ایم چگونه از کشور خود دفاع کنیم.

در دهه ۱۹۸۰ مجبور بودیم هشت سال طولانی در برابر صدام حسین از کشور خود دفاع کنیم و همه می‌دانند که صدام حسین در جنگ تجاوزکارانه علیه ایران تنها نبود. او تقریباً از سوی همه کشورهای منطقه و جهان، از جمله ایالات متحده، آلمان و دیگران حمایت می‌شد؛ کشورهایی که انواع سلاح‌ها، از جمله سلاح شیمیایی، را در اختیار صدام حسین قرار دادند. بنابراین ما قوی هستیم، مصمم به دفاع از میهن خود هستیم و فکر می‌کنم این همان کاری است که در یک سال گذشته انجام داده‌ایم و به انجام آن ادامه خواهیم داد.

چین منتقد یکجانبه‌گرایی تهاجمی است

چین چه نقشی در تلاش برای حل درگیری منطقه‌ای ایفا می‌کند و چگونه می‌تواند کمک کند؟

چین عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل است. چین شریک بسیار نزدیک ایران است. ما توافق‌نامه مشارکت راهبردی داریم. چین شریک کلیدی تجاری و اقتصادی ایران است. روابط بسیار خوبی با یکدیگر داریم و فکر می‌کنم چین نقش بسیار مهمی در تلاش برای ایجاد اعتماد در منطقه ما ایفا کرده است و این همان چیزی است که چین را از ایالات متحده متمایز می‌کند. ایالات متحده فرهنگ اختلاف و تفرقه را در منطقه ما پرورش داده است، برخلاف چین که تلاش کرده روابط متوازنی با همه کشورهای منطقه داشته باشد و واقعاً برای صلح و ثبات در منطقه ما کار کند.

آن‌ها می‌توانند نقش مهمی ایفا کنند. ما در تماس نزدیک با همکاران خود در چین هستیم و همچنین این واقعیت که چین منتقد صریح یک‌جانبه‌گرایی تهاجمی است، بسیار معنادار است، زیرا آن‌ها درک می‌کنند که شیوه عملکرد ایالات متحده در سراسر جهان، به‌ویژه در منطقه ما، ضربه‌ای مخرب به نظم بین‌المللی و نظم مبتنی بر قانون خواهد بود.

جنگ بر قیمت مواد غذایی در ایران و همچنین کاهش ارزش پول تأثیر گذاشته و این موضوع بر مردم اثر دارد. می‌دانم که دولت حداقل دستمزد را افزایش داده و یارانه هایی برای مردم در نظر گرفته است، اما تا چه زمانی می‌توانید این فشار اقتصادی را تحمل کنید؟

ما باید دوام بیاوریم، باید به مقاومت در برابر فشارها و تهدید جنگ ادامه دهیم. هر کشوری مشکلات خود، تورم خود و سختی‌های اقتصادی خود را دارد. در مورد ایران، ما نشان داده‌ایم که حتی تحت شدیدترین تحریم‌هایی که آن‌ها «فلج‌کننده» می‌نامند، می‌توانیم زنده بمانیم و از خودمان مراقبت کنیم. در پنج دهه گذشته هر کاری که می‌توانستند انجام دادند تا ایران را به زانو درآورند، اما نتوانستند.

بنابراین ایرانی‌ها یاد گرفته‌اند مقاومت کنند و در برابر این تجاوز، تهدیدها و فشارهای غیرعادلانه و غیرانسانی تاب‌آور باشند و مطمئنم که به این کار ادامه خواهیم داد. در عین حال، دولت بسیار فعال و خلاق بوده است، به این معنا که سازوکارهایی ایجاد کرده تا از گروه‌های آسیب‌پذیر حمایت کند و مطمئن شود مردم به نیازهای اساسی خود دسترسی دارند. فکر می‌کنم در شرایط جنگی، همه، یعنی کل دولت و کل سیستم، کاملاً بسیج شده‌اند تا از مردم مراقبت کنند و سختی‌ها و آثار منفی اقتصادی بر جمعیت را به حداقل برسانند.

هرچه زودتر تصمیم بگیرند از این باتلاق خارج شوند، برای آینده خودشان و برای کل جامعه بین‌المللی بهتر خواهد بود

یک سؤال آخر. رئیس‌جمهور ترامپ تحت فشار است، چون شش ماه دیگر انتخابات میان‌دوره‌ای برگزار می‌شود، محبوبیتش بسیار کاهش یافته، قیمت نفت بالا است و لذا او به یک راه خروج نیاز دارد. او به چیزی نیاز دارد که خروج از این جنگ را توجیه کند. شما چه چیزی را به‌عنوان یک راه خروج احتمالی می‌بینید؟

فکر می‌کنم ما مسئول پیدا کردن راه خروج برای متجاوزان نیستیم. آن‌ها این جنگ تجاوزکارانه را آغاز کردند و ما مجبور شدیم از میهن خود دفاع کنیم. گمان می‌کنم افکار عمومی آمریکا کم‌کم متوجه می‌شود و درک می‌کند که کشورشان توسط بنیامین نتانیاهو و اعضای کابینه جنگ اسرائیل به این جنگ کشیده شد، بنابراین آن‌ها باید دولت خود و کسانی را که آمریکا را وارد این جنگ کردند پاسخگو بدانند. آن‌ها در ایران مرتکب جنایت شده‌اند. جامعه بین‌المللی باید آن‌ها را پاسخگو کند. کاری که مثلاً در میناب، در مدرسه ابتدایی شجریه طیّبه انجام دادند و کشتار بیش از ۱۷۰ انسان بی‌گناه، فقط یک نمونه از رفتار وحشیانه آن‌ها علیه ایران است. چرا؟ به چه دلیل؟ و توجیه آن‌ها برای این جنگ بی‌اساس بوده است.

ابتدا گفتند مجبور بودیم به دلیل تهدید قریب‌الوقوع ایران علیه ایالات متحده مداخله کنیم. در حالی که اساساً هیچ تهدید قریب‌الوقوعی از سوی ایران علیه آمریکا وجود نداشت. بعد گفتند این اقدام در چارچوب حق دفاع مشروع انجام شده است، اما برای استفاده از حق دفاع مشروع باید ثابت کنید که حمله مسلحانه‌ای رخ داده است. هیچ حمله مسلحانه‌ای از سوی ایران علیه ایالات متحده انجام نشده بود و اساساً هیچ دشمنی‌ای میان ملت ایران و مردم آمریکا وجود نداشته است. بنابراین کاری که دولت آن‌ها انجام داده یک اقدام آشکار تجاوزکارانه بوده که به‌صورت دلبخواهانه از سوی اسرائیل یا دیگران انجام شده است. اما در هر صورت، فکر می‌کنم هرچه زودتر تصمیم بگیرند از این باتلاق خارج شوند، برای آینده خودشان و برای کل جامعه بین‌المللی بهتر خواهد بود.