« نعل وارونه از «اورکا» تا «شنزن»
ناصر کمالی مشهود،دکتری ژئوپلیتیک -تاریخ، هرگز در یک مسیر مستقیم حرکت نمیکند، بلکه با تکرار پارادوکسهای خود، مسیرهای جدیدی را میگشاید. در حالی که جهان امروز در تکاپوی درک معنای نشست سهجانبه «شنژن» میان سران چین، روسیه و آمریکاست، بازگشت ناخودآگاه به خاطره کنفرانس «اورکا» در تهران (۱۹۴۵)، تصویری متفاوت از نظم جهانی را ترسیم میکند. اگر در آن سال، جهان شاهد پیوند اتحاد هدفمند میان متفقین برای بازتعریف نظم پس از جنگ بود، امروز در شنژن، ما با تقابل منافع روبهرو هستیم؛ جایی که سه قطب اصلی جهان، نه برای ساختن یک نظم مشترک، بلکه برای مدیریت رقابتهای مرگبار در عرصههای هستهای، موضوع اوکراین و پرونده ایران، گردهم آمدهاند. در این میان، پرسش بنیادین این نیست که آنها چه گفتند، بلکه این است که در سایه این بازی بزرگ، جایگاه قدرتهای منطقهای و اراده ملی در کجای این معادله قرار دارد؟
*تکرار معکوس در تاریخ*
بسیاری از تحلیلگران، نشست اخیر شنژن را با «کنفرانس تهران» در سال ۱۹۴۵ مقایسه میکنند؛ اما این مقایسه، بیش از آنکه یک شباهت تاریخی باشد، یک تضاد بنیادین را برملا میکند. در سال ۱۹۴۵، با اسم رمز «اورکا»، استالین، روزولت و چرچیل در پایتخت ایران، بدون حتی یک خبر رسمی به دولت وقت، سرنوشت جهان را رقم زدند. آن نشست، میوه کنفرانس قاهره و سنگبنای سازمان ملل متحد بود.
دلیل بیاطلاعی ایران از آن نشست، ترکیبی از ماهیت امنیتی، اِشغال بودن کشور و ضعف حاکمیت بود؛ سناریویی که نشان میداد در آن دوران، تصمیمات بزرگ در اتاقهای تاریک و دور از چشم بازیگران محلی اتخاذ میشد. اما تفاوت اصلی در ماهیت پیوندهاست: در تهران، متفقین علیه یک دشمن مشترک متحد بودند تا نظم جدیدی بسازند؛ اما در شنژن، ما با سه رقیب سرسخت روبهرو هستیم که هر کدام با نگاهی شکاکانه به دیگری، در پی حفظ یا بازتعریف منافع خود هستند.
*بازی شطرنج در شنژن*
نشست روز پنجشنبه ۲۸ آبان در شهر شنژن، فراتر از یک دیدار دیپلماتیک، یک القای ژئوپلیتیک بود. حضور همزمان «شی جین پینگ»، «ولادیمیر پوتین» و «دونالد ترامپ»، میز مذاکره را به کانون بحرانهای هستهای، جنگ اوکراین و امنیت انرژی تبدیل کرد.
اما در این میدان بازی، «اتحاد» یک واژه گمشده است. روسیه و چین، با وجود نزدیکی راهبردی، هر کدام در بلوکهای جداگانهای از محاسبات خود حرکت میکنند. مسکو، در پی پایان فشارها و به دنبال امتیازاتی در اوکراین است و پکن نیز موضوع ایران را ترجیح میدهد در چارچوب بزرگترِ روابط اقتصادی و جنگهای تجاری با آمریکا، حل و فصل کند. در این معادله پیچیده، چین و روسیه ممکن است بر محاسبات تهران تأثیر بگذارند، اما حقیقت ژئوپلیتیک این است: تصمیمگیری نهایی درباره هستهای، موشکی و تحریمها، نه در شنژن و نه در مسکو، بلکه در مرکز قدرت تهران و بر اساس ارزیابی دقیق از «موازنه قدرت جهانی» اتخاذ خواهد شد.
*هیاهوی بی اثر*
با وجود نمایش صمیمیت و اظهارات امیدوارکننده، واقعیت میدانی با آنچه رسانهها روایت میکنند، فاصله دارد. نیویورک تایمز و خبرگزاری فرانسه، هر دو بر این نکته اتفاقنظر دارند که این نشست، بیشتر یک «نمایش نمادین» بود تا یک «معامله استراتژیک». ترامپ، در حالی که پوتین را «دوست» خود مینامد، از میز مذاکره بدون دستاورد ملموسی بازگشته است.
این هیاهوی بیثمر، نگرانیهای عمیقی را در اروپا و آسیا برانگیخته است. ضعف موقعیت ترامپ در داخل آمریکا و شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای، باعث شده متحدان وی نگران شوند که آیا او در برابر مواضع پوتین و شی در مورد اوکراین و تایوان، توانایی ایستادگی و حفظ منافع متحدان را خواهد داشت یا خیر؟
*از بازیگران بزرگ تا قدرتهای منطقهای*
نکتهای که در تحلیلهای سطحی از قلم افتاده، این است که موازنه قدرت جهانی، دیگر در انحصار دو یا سه بازیگر نیست. جهان امروز به سوی یک نظم چندقطبی و پیچیده در حرکت است. قدرتهای منطقهای همچون ایران، هند، ترکیه، برزیل و اتحادیه اروپا، اکنون از بازیگران حاشیهای به عوامل تعیینکننده در تغییر معادلات تبدیل شدهاند.
همانگونه که تحلیلهای یدیعوت آحارونوت هشدار میدهند، در دنیای جدید، توافقات بزرگ میان قدرتهای جهانی (مانند احتمال تفاهم میان آمریکا، چین و روسیه)، میتواند منجر به تغییر ناگهانی در امنیت منطقهای شود. این یعنی در بازی بزرگ ژئوپلیتیک، آنچه امروز به عنوان ثبات شناخته میشود، ممکن است با یک تفاهم راهبردی میان بزرگان، به انزوای استراتژیک برای دیگران تبدیل شود.
*اراده ملی در برابر موازنه قدرت*
نشست شنژن نه یک پایان، بلکه آغاز فصلی جدید از رقابتهای چندبُعدی است. اگر کنفرانس تهران در سال ۱۹۴۵، نمادِ «بزرگان در اتاق بسته برای تعیین سرنوشت دیگران» بود، نشست شنژن، نمادِ «بزرگان در میدان باز برای مدیریت رقابت با دیگران» است.
در این گذار تاریخی، ایران باید آگاه باشد که اگرچه فشارهای بینالمللی و محاسبات قدرتهای بزرگ (چین و روسیه) بر تصمیمات ملی تأثیرگذار است، اما تنها راه عبور از این تلاطم، تقویت تابآوری داخلی و ارزیابی دقیق از موازنه قدرتهای منطقهای و جهانی است. تاریخ تکرار نمیشود، اما درسهای آن، تنها با درک عمیق از ژئوپلیتیک، قابل خواندن است.
*«توافقِ نانوشته» و «وحشتِ اروپا»*
در حالی که پایتختهای اروپایی در برابر خشم و انتقادهای ترامپ نسبت به کمکهای میلیاردی به اوکراین در لرزه هستند، تحلیلهای عمیقتر، لایههای پنهان این بحران را آشکار میکنند. «یدیعوت آحارونوت» با نگاهی واقعگرایانه، هشدار میدهد که اگر قرار باشد میان سه قدرت بزرگ (آمریکا، چین و روسیه)، نوعی «تفاهم استراتژیک» شکل بگیرد، این توافق ممکن است به قیمت «انزوای استراتژیک» متحدان سنتی واشنگتن تمام شود.
از منظر این تحلیل، اسرائیل و عربستان باید بیش از اروپاییها نگران باشند؛ چرا که روسیه و چین، برخلاف تصور عمومی، هیچ نفع راهبردی در فروپاشی یا حذف توان بازدارندگی ایران ندارند. برعکس، مسکو و پکن از هر گونه توافقی که تنها به نفع واشنگتن باشد و موقعیت آمریکا را در خاورمیانه تقویت کند، به شدت با آن مخالفت خواهند کرد. این یعنی در بازی جدید، «ایران» نه یک حاشیه، بلکه یک «محور تأثیرگذار» در محاسبات قدرتهای بزرگ است.
*«توافق پاکستان»: میراث امضای نامرئی*
تاریخ نزدیک ما، درسهای تلخ و شیرینی از «توافقنامه پاکستان» (۲۲ خرداد ۱۴۰۵) به یاد دارد؛ توافقی که با میانجیگری چندجانبه، به ظاهر راهی برای پایان دادن به درگیریهای منطقهای بود. اما این توافق، با «امضای نامرئی» ترامپ شناخته شد؛ امضایی که به سرعت محو گشت، چرا که حقیقت ژئوپلیتیک، بدون حضور قدرتهای شرقی (چین و روسیه) در این توافق، تنها یک تنفس کوتاه برای دشمن بود.
این تجربه، ما را با یک حقیقت تلخ اما بیبدیل روبهرو میکند: در دنیای سیاست، «شریک» و «همپیمان» مفاهیمی نیستند که بر پایه عواطف یا پیوندهای تاریخی بنا شوند؛ بلکه تنها بر پایه «توازن منافع» استوارند. همانگونه که دکتر عزتالله عزتی بر این نکته تأکید دارد، همراهیها تا زمانی دوام دارند که «نفع جاری» حفظ شود. اگر ما نتوانیم ترازوی منافع خود را به گونهای تنظیم کنیم که هزینه کنار گذاشتن ما برای دیگران سنگین باشد، تنها یک مهره در بازی دیگران خواهیم بود.
*فراتر از دو قطبیسازی*
روسیه که با جنگ خونین اوکراین و تلفات میلیونی درگیر است و چین که میان نیاز به انرژی و بازار آمریکا در نوسان است، هر دو به دنبال «منطق بقا» هستند. آنچه در نشست شنژن مشاهده شد، نشان داد که حتی دشمنانی که از آب و غذای هم نمیخورند، ناچار به «مراودات استراتژیک» هستند.
بنابراین، شعار «نه شرقی و نه غربی»، یک شعار سیاسی ساده نیست؛ بلکه تعریفِ عینی و عملیاتی استقلال و خودکفایی است. استقلال یعنی ایستادن رویِ پایِ خود، بدون آنکه به معنای قطع رابطه با شرق یا غرب باشد. هرگونه برداشت ناصواب که «خودکفایی» را با «انزوا و تارکِ دنیا شدن» یکی بداند، راه به جایی نخواهد برد. ما نباید در جزیرهای دورافتاده زندگی کنیم، بلکه باید در قلب جریانهای اصلیِ جهان، جایگاه خود را تثبیت کنیم.
*پذیرش اجتنابناپذیر قدرت نوظهور*
۸۳ سال پیش، در تهران، جهانیان بدون اجازه حاکمیت آن سرزمین، تصمیمات بزرگی را رقم زدند. امروز اما، در نشستهای مشابه، جهان در حال پذیرش عرض اندام بازیگری جدید است. موضوعاتی همچون انرژی هستهای، امنیت انرژی و تنگه هرمز، دیگر صرفاً موضوعات منطقهای نیستند، بلکه از محورهای اصلیِ نظم جدید جهانیاند.
در پایان، باید با صدای بلند و با افتخار اعلام کرد که در میان تمام این آشفتگی و تلاطم و در میانه این بازیهای پیچیده و موازنههای خطرناک، یک واقعیت تغییرناپذیر وجود دارد و آن این است که دنیا، محکوم به پذیرش ایران به عنوان یک قدرت نوظهور است. تاریخ نشان داده و امروز نیز گواهی میدهد که هیچ تصمیمی در جهان، بدون در نظر گرفتن اراده، شجاعت و پایداری ملت ایران، نمیتواند به ثبات و پایداری دست یابد.
انشاءالله
ارسال نظر