.svg)
ایران در تله آفساید اوکراین
ناصر کمالی مشهود
دکتری ژئوپلیتیک
جنگ روسیه و اوکراین، صرفاً یک درگیری مرزی نیست؛ بلکه نقطه تلاقی سالها رقابت ژئوپلیتیک، نگرانیهای امنیتی روسیه و مداخلات سیاسی غرب است. این جنگ، که از سال ۲۰۲۲ به مرحله تمامعیار رسید، اکنون به یکی از پیچیدهترین بحرانهای امنیتی جهان تبدیل شده و پیامدهای آن، از انرژی اروپا تا امنیت خاورمیانه و روابط ایران با اوکراین و روسیه را تحت تأثیر قرار داده است. در شرایطی که اوکراین با حمایت ۳۰ کشور غربی، حملات خود را به عمق خاک روسیه گسترش داده، نشانههایی از تلاش کییف برای کشیدن پای ایران به معرکه جنگ نیز دیده میشود؛ وضعیتی که میتواند به «تله آفساید» جدیدی در سیاست خارجی ایران تبدیل شود.
ریشههای جنگ روسیه و اوکراین
ریشههای تاریخی و امنیتی جنگ روسیه و اوکراین را میتوان در چهار محور اصلی زیر خلاصه کرد:
۱. شکلگیری ناتو و رقابت ساختاری آن با اتحاد شوروی
۲. الحاق کریمه به روسیه در سال ۲۰۱۴
۳. حمایت روسیه از جداییطلبان شرق اوکراین
۴. گسترش ناتو به شرق اروپا
درخواست عضویت اوکراین در ناتو در سال ۲۰۲۲، آخرین جرقهای بود که مسکو، آن را تهدیدی مستقیم علیه امنیت ملی خود تلقی کرد.
روسیه تلاش داشت الگوی جنگ گرجستان را در اوکراین تکرار کند، اما ورود گسترده آمریکا و اروپا به تجهیز کییف، جنگ را به عرصه رویارویی غیر مستقیم روسیه و غرب تبدیل کرد.
جایگاه اوکراین در راهبرد روسیه
روسیه، اوکراین را نه یک کشور همسایه، بلکه بخشی از حوزه تاریخی و فرهنگی خود میداند.
اوکراین و بلاروس، اکنون میان روسیه و اروپا قرار گرفتهاند و این وضعیت، مانع نقشآفرینی مستقیم روسیه در اروپا شده است.
روسیه میخواهد با ابزار انرژی، اروپا را تحت فشار قرار دهد، اما مسیر اصلی انتقال انرژی، از خاک اوکراین میگذرد؛ مسیری که مسکو سالها تلاش کرد دور بزند، اما موفق نشد.
با وجود شدت درگیریها، روند تاریخی نشان میدهد که نه روسیه توان تحمل جدایی طولانیمدت از اروپا را دارد و نه غرب میتواند اجازه دهد روسیه بدون ابزار کنترل، سیاستهای منطقهای و جهانی خود را پیش ببرد. در نتیجه، هیچیک حاضر به دادن امتیاز نیستند و جنگ، در کوتاهمدت ادامه خواهد داشت.
آمارهای یک جنگ بیپایان
بر اساس دادههای منتشرشده توسط منابع مختلف؛ روسیه ۱.۳ میلیون نیروی فعال و ۲ میلیون ذخیره و اوکراین ۲.۲ میلیون نیروی فعال در اختیار دارد. بر اساس گزارش WSJ، تلفات انسانی دو طرف تا سال ۲۰۲۴، حدود یک میلیون نفر بوده است، هر چند آمار دقیقتر تلفات این جنگ، اعلام نمیشود.
از هواپیمای اوکراین تا شناورهای ایران
روابط ایران و اوکراین، پس از حادثه تلخ اشتباه در اصابت موشک به هواپیمای اوکراینی در ۱۸ دی ۱۳۹۸ تضعیف شد و استفاده روسیه از پهپادهای ایرانی در جنگ با اوکراین، به محل اختلاف جدید تبدیل شد. در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، اوکراین اعلام کرد چند شناور مرتبط با انتقال تجهیزات نظامی ایران و روسیه را در دریای خزر هدف قرار داده است؛ اقدامی که نشان میدهد کییف در حال ایفای نقش حوثیهاست و به اهرم فشار علیه ایران تبدیل شده است.
در ماههای اخیر، اوکراین حملات خود را به عمق خاک روسیه افزایش داده و بعید نیست در ادامه، با تضعیف خطوط تأمین روسیه، حملات محدود علیه منافع ایران را دنبال کند که این وضعیت، میتواند ایران را در معرض گسترش افقی جنگ قرار دهد؛ یعنی سرایت بحران اوکراین به بازیگران جدید که ایران باشد.
سناریوی محتمل: بازدارندگی تدریجی
افزایش تنش میان تهران و کییف میتواند:
● زمینه فشار بیشتر اروپا بر ایران را فراهم کند،
● همکاری اطلاعاتی و لجستیکی غرب با اوکراین را تقویت کند
● و در این شرایط حساس منطقه، هزینههای امنیتی ایران را افزایش دهد.
با توجه به فاصله جغرافیایی، ورود ایران به جنگ مستقیم با اوکراین، نه مزیت ژئوپلیتیکی دارد و نه با اصول مدیریت همزمان بحرانها سازگار است که مناسبترین الگوی پاسخ ایران، بازدارندگی تدریجی است؛ یعنی:
● تبادل پیام امنیتی روشن
● جلوگیری از عبور بحران به سطح جنگ فراگیر
● و مدیریت تنش، بدون ورود به درگیری مستقیم.
این الگو، هم از منافع ایران محافظت میکند و هم مانع از گرفتار شدن در «تله آفساید» اوکراین میشود. در چنین شرایطی، خویشتنداری، بازدارندگی تدریجی، مدیریت دقیق بحران و پرهیز از ورود به جنگ مستقیم، به تمرکز ایران در جنگ با آمریکا کمک خواهد کرد و لازم است با حفظ انسجام داخلی، تقویت دیپلماسی فعال و مدیریت هوشمندانه روابط با روسیه و اروپا، بازیگر ناخواسته یک جنگ فرسایشی نباشیم، چرا که اکثرا جنگهای خانمانسوز در دنیا، از یک سوء تفاهم و تصمیم بر پایه هوش هیجانی نشأت گرفته است. هرچند جواب درخور تجاوز به اوکراین در صورت عدم ترک مخاصمه، حتماً لازم است.
پس باید مراقب خواب جدید احتمالی غرب برای ایران باشیم.
ارسال نظر