دیپلماسی در نقطه صفر مرزی؛ اینجا جای کاسبی با رادیکالیسم نیست

 

کارل فون کلاوزویتس، نظریه‌پرداز کلاسیک و شهیر نظامی، در آن گزاره مشهورش می‌گوید: «جنگ، ادامه سیاست با ابزارهای دیگر است.» ما سه ماه تمام، خشن‌ترین، عریان‌ترین و بی‌رحمانه‌ترین ابزار این سیاست را در میدان نبرد تجربه کردیم و اراده‌ی ملی خود را به رخ کشیدیم. اما بازخوانی این جمله در مختصات امروز ایرانِ سرافراز اما زخم‌خورده، یک معنای روشن و استراتژیک دارد: دیپلماسی در این لحظه، نه نقطه مقابل مقاومت است، نه نشانه انفعال و نه یک دکوراسیون لیبرال؛ بلکه تنها خاکریزِ عقلانی برای توقف ماشین تخریب حریف، مهار خشونت و آغاز بازسازی ملی است. وقتی بوی باروت فرو می‌نشیند و ضرورتِ ترمیم زیرساخت‌های آسیب‌دیده رخ می‌نماید، میز مذاکره دیگر یک انتخاب تزئینی نیست، بلکه قلب تپنده و استمرار منطقیِ سازوکار دفاع ملی است.

مسئله اصلاً این نیست که همه در داخل باید چشم‌بسته برای مذاکره‌کنندگان کف بزنند یا باب نقد بسته شود. مخالفتِ مبتنی بر داده‌های متقن، برآورد هزینه‌های اقتصادیِ پس از جنگ و ارائه «آلترناتیو عملی و کارآمد»، نیاز قطعی و حیاتیِ پویاییِ امنیت ملی است. اما آنچه این روزها از حنجره برخی نوتندروها و مدعیانِ همیشگی پمپاژ می‌شود، نقد دلسوزانه سیاست خارجی نیست؛ تقلیل یک پرونده پیچیده‌ی کلان به سطح کل‌کل‌های سکویی، عملیات‌های هیجانیِ توییتری و نزاع‌های سخیفِ محفلی است. گویی سیاست بین‌الملل، یک «رئالیتی‌شوی» رسانه‌ای یا داربیِ پایتخت است که هرکس در آن بلندتر فریاد بکشد، رگ گردن درشت‌تر کند و میز را محکم‌تر به هم بزند، قهرمان بازی است.

این نگاه تقلیل‌گرایانه، ساده‌انگارانه و به‌شدت خطرناک است. آن‌سوی میزِ مذاکره، تنها چند دیپلماتِ اتوکشیده ننشسته‌اند؛ شبکه‌ای درهم‌تنیده، هوشمند و بی‌رحم از نهادهای امنیتی، مراکز پژوهشی، اندیشکده‌ها و لابی‌های قدرتِ جهانی به‌صورت لحظه‌ای در حال اسکن کردن و آنالیز فضای داخلی ایران‌اند. در این میدانِ مین‌گذاری‌شده، شعارهای داغ و بی‌مبنای داخلی، فقط مصرف محلی ندارد، بلکه برای طرف مقابل «سیگنالِ شکاف» ارزیابی می‌شود. وقتی مذاکره‌کننده‌ی ایرانی — که مأمور به اطفای حریق و مدیریت بحران است — پیش از رسیدن به میز، از داخل کشور آماج اتهام «وادادگی» قرار می‌گیرد، طرف مقابل به‌خوبی می‌فهمد با تیمی روبه‌روست که با یک جبهه‌ی تخریبی در پایتختِ خودش درگیر است. در نتیجه، دستِ دیپلمات ما در چانه‌زنی بسته می‌شود و حریف طمعِ باج‌خواهیِ بیشتر می‌کند.

ریشه این بحران تحلیلی از جایی آغاز می‌شود که در مقطع حساسِ گذار از جنگ به صلح، تریبون‌های عمومی و فضاهای مجازی به اشغال «استراتژیست‌های یک‌شبه» درآمده است؛ کسانی که غوره نشده، مویز شده‌اند و پیچیده‌ترین بحران‌های چندوجهیِ ژئوپلیتیک را با ادبیاتِ نازلِ بولتن‌های محفلی و شب‌نامه‌های جناحی تحلیل می‌کنند.

تناقض دردانگیز و تاریخیِ جامعه ما دقیقاً همین‌جاست: کسانی امروز از روی صندلی‌های امنِ پایتخت بر طبل استمرار تقابل می‌کوبند و دیپلمات‌های خط مقدم را متهم به ترس و سازش‌کاری می‌کنند که در کارنامه‌ی سیاسی‌شان، تنها صفتِ «نمایندگان چند کایی» به چشم می‌خورد. اینان، برآمدگانِ صندوق‌های رأی با مشارکتِ حداقلی‌اند که چون پایگاه اجتماعیِ لرزان و تهیِ خود را می‌شناسند، می‌کوشند فقدان وزنِ سیاسی و بی‌عملیِ مطلقِ خود در روزهای سختِ نبرد را، امروز با فریادهای رادیکال و تولید هیاهو در روزهای مذاکره جبران کنند. برای این طیف، سیاست خارجی نه صحنه‌ی تأمین منافع ملی، بلکه صرفاً سکویی برای اثبات خلوص ایدئولوژیک به پایگاهِ اقلیتیِ خودشان است.

اما طنز تلخ و گزنده‌تر ماجرا — که عیارِ ادعاهای این جریان را مشخص می‌کند — زمانی رخ می‌نماید که به عقبه‌ی فکری این طیف نگاه می‌کنیم.

امیر نیک رویان

روزنامه نگار