دلایل تجمع مایع پشت پرده گوش

به گزارش پارسینه،اگرچه در بسیاری از موارد این عارضه خودبه‌خود برطرف می‌شود، اما در صورت مزمن شدن می‌تواند به گوش آسیب ساختاری بزند، به کاهش شنوایی دائمی منجر شود یا حتی در کودکان به تاخیر در گفتار بینجامد. 

اصلی‌ترین عامل ایجاد مایع پشت پرده گوش، اختلال عملکرد لوله استاش است. این لوله باریک گوش میانی را به نازوفارنکس یا همان ناحیه پشت بینی و گلو متصل می‌کند و وظیفه دارد فشار هوای داخل گوش را با فشار محیط متعادل و ترشحات طبیعی را به سمت حلق هدایت کند.

اگر این مسیر به هر دلیلی دچار انسداد یا اختلال شود، هوای درون گوش میانی می یابد و فشار منفی ایجاد می‌شود؛ در نتیجه مایع از دیواره‌های مخاطی به داخل این فضا تراوش می‌کند.

عوامل متعددی در تجمع مایع پشت گوش نقش دارند. از مهم‌ترین عوامل ایجادکننده این عارضه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی مانند سرماخوردگی و سینوزیت
• التهاب مخاط بینی و انسداد دهانه لوله استاش 
• بزرگی لوزه سوم در کودکان
• آلرژی‌های فصل یا مزمن 
• تغییرات ناگهانی فشار محیطی مانند سفر هوایی، غواصی یا حتی کوهنوردی 
• تومورها یا انسدادهای مکانیکی در ناحیه نازوفارنکس 

علائم تجمع مایع پشت پرده گوش

تجمع مایع در گوش میانی به‌آرامی رخ می‌دهد و در اغلب موارد با درد یا تب همراه نیست. همین ویژگی باعث می‌شود که بسیاری از بیماران، به‌ویژه کودکان، تا مدت‌ها متوجه وجود آن نشوند. همان‌طور که در توضیحات تخصصی درباره fluid in the middle ear در Cleveland Clinic نیز اشاره شده است، این وضعیت معمولاً بدون علائم عفونت حاد ایجاد می‌شود و ممکن است تنها با اختلال شنوایی خود را نشان دهد. کاهش شنوایی رسانشی نخستین علامتی است که امکان دارد با تجمع مایع پشت پرده گوش احساس کنید؛ در این وضعیت صداها خفه یا گرفته شنیده می‌شوند، گویی از زیر آب یا پشت دیوار به گوش می‌رسند.

احساس سنگینی یا گرفتگی در گوش یکی دیگر از علائم تجمع مایع پشت گوش است که امکان دارد با تغییر وضعیت سر یا بلع تغییر کند. گاهی نیز در وضعیت اوتیت میانی سروز وزوز خفیف گوش بروز کند.

این علائم در کودکان به شکل عدم توجه به صداها، افزایش صدای تلویزیون، تاخیر در تکلم یا افت تحصیلی بروز می‌کنند.

همچنین در بعضی از موارد و در صورت وجود عفونت ثانویه ممکن است علائم به شکل حاد با درد، تب و ترشح از گوش ظاهر شود که نشان‌دهنده تبدیل شدن مایع سروز به اوتیت چرکی است.

از سایر علائم تجمع مایع پشت پرده گوش می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• شنیدن صدای پژواک یا بازگشت صدا از درون سر به‌ویژه هنگام صحبت کردن یا جویدن
• احساس فشار خفیف یا تغییر مداوم فشار در گوش بدون وجود درد قابل توجه
• زنگ یا وزوز گوش در اثر تغییر در انتقال صوت و تحریک پایانه‌های عصبی
• اختلال در تعادل یا احساس سبکی سر

نحوه تشخیص تجمع مایع پشت پرده گوش

تشخیص اوتیت میانی سروز به بررسی دقیق توسط دکتر گوش و حلق و بینی نیاز دارد. پزشک برای تشخیص عارضه گوش را با با اتوسکوپ معاینه می‌کند تا تغییرات در پرده گوش بررسی شوند. در این وضعیت معمولا پرده گوش کدر، فرورفته یا همراه با سطح مایع و حباب‌های هوا در پشت آن دیده می‌شود. در وضعیت اوتیت حاد، علائم التهاب شدید مانند قرمزی یا تورم مشاهده می‌شود.

اگر پزشک به عارضه مشکوک شد، برای بررسی دقیق‌تر از تست گوش تمپانومتری کمک می‌گیرد. آزمون با اندازه‌گیری بازتاب حرکت پرده گوش نسبت به تغییرات فشار، میزان تهویه گوش میانی را مشخص می‌کند. وجود هرگونه الگوی مسطح یا غیرطبیعی تمپانوگرام نشان‌دهنده وجود مایع در پشت پرده است.

همچنین اگر مایع پشت پرده گوش به‌صورت یک‌طرفه و بدون علت واضح ایجاد شود، باید احتمال وجود ضایعات انسدادی مانند تومورهای نازوفارنکس بررسی شود. در این موارد، پزشک ممکن است درخواست تصویربرداری یا آندوسکوپی بینی و حلق را بدهد.

درمان مایع پشت پرده گوش

درمان تجمع مایع در پشت پرده گوش بسته به علت، شدت علائم، سن بیمار و مدت زمان باقی ماندن مایع متفاوت است. در بسیاری از موارد، این وضعیت خودبه‌خود برطرف می‌شود، اما در شرایط مزمن یا مقاوم نیاز به مداخله دارویی یا جراحی وجود دارد.

از نکات مهم گوش در این وضعیت، توجه به کاهش شنوایی، احساس پری یا فشار در گوش، درد خفیف و اختلال تعادل است که می‌تواند نشان‌دهنده تداوم مایع در گوش میانی باشد. گزینه‌های درمانی زیر از مهم‌ترین گام‌های درمان تجمع مایع پشت پرده گوش هستند:

• درمان انتظاری

در موارد خفیف یا بدون علائم قابل توجه، پزشک ممکن است درمان خاصی تجویز نکند و فقط بیمار را تحت نظر بگذارد. در این روش، هدف این است که بدن به‌صورت طبیعی مایع را جذب کند. این روند بین ۴ تا ۱۲ هفته زمان می‌برد.

در این دوره، پزشک در فواصل منظم معاینه انجام می‌دهد تا در صورت باقی ماندن مایع یا تشدید علائم، درمان‌های دیگر آغاز شود. این روش به‌ویژه در کودکان پس از عفونت گوش میانی حاد و در بزرگسالان با علائم خفیف و موقتی توصیه می‌شود.

• درمان دارویی

اگر مایع گوش به‌دلیل التهاب، آلرژی یا عفونت ایجاد شده باشد، پزشک برای کاهش التهاب و بهبود تهویه گوش میانی دارو تجویز می‌کند. این داروها شامل آنتی‌هیستامین‌ها، ضداحتقان‌ها و اسپری‌های کورتونی موضعی برای کاهش التهاب بینی و شیپور استاش هستند.
در صورت وجود عفونت، آنتی‌بیوتیک لازم است و برای کنترل درد نیز می‌توان از استامینوفن یا ایبوپروفن استفاده کرد.

• تمرین‌های فیزیولوژیک و مانورهای فشاری 

در بعضی از بیماران، به‌ویژه بزرگسالان، تمرین‌های خاصی برای باز کردن شیپور استاش توصیه می‌شوند.
از این تمرینات می‌توان به بلعیدن مکرر، خمیازه کشیدن یا انجام مانور والسالوا (دمیدن هوا با بینی بسته) اشاره کرد که به تهویه گوش میانی کمک می‌کنند. این روش‌ها باید با احتیاط انجام شوند، زیرا در صورت وجود عفونت فعال، ممکن است موجب پخش باکتری به گوش میانی شوند.

• درمان جراحی با لوله تهویه گوش

اگر مایع پشت پرده گوش بیش از سه ماه باقی بماند، مزمن شده و می‌تواند باعث افت شنوایی یا اختلال گفتار در کودکان شود؛ در این حالت جراحی لوله‌گذاری توصیه می‌شود.

در این روش لوله‌ای ظریف برای تخلیه مایع و تهویه گوش قرار داده می‌شود که معمولاً طی ۶ تا ۱۲ ماه خودبه‌خود خارج شده و از عود مجدد جلوگیری می‌کند.

• جراحی برداشت لوزه سوم

بزرگی لوزه سوم یکی از دلایل شایع تجمع مایع پشت پرده گوش در کودکان است.
اگر پس از درمان دارویی و گذاشتن لوله تهویه، مایع همچنان باقی بماند یا لوزه سوم باعث انسداد مزمن راه هوایی شود، پزشک جراحی برداشت لوزه سوم را توصیه می‌کند.
این عمل در ترکیب با لوله‌گذاری گوش انجام می‌شود تا احتمال بازگشت مایع به حداقل برسد.

• درمان آلرژی و اصلاح بیماری‌های زمینه‌ای

در مواردی که علت اصلی تجمع مایع آلرژی فصلی، سینوزیت مزمن یا انحراف بینی باشد، درمان این مشکلات می‌تواند از بازگشت مایع جلوگیری کند. اسپری‌های ضد التهاب بینی، درمان آلرژی با ایمونوتراپی، یا اصلاح ساختاری بینی از جمله راهکارهای بلندمدت هستند که در کنترل مایع گوش میانی نقش دارند.

• پیگیری و مراقبت‌های بعد از درمان

پس از هر نوع درمان، انجام بررسی‌های دوره‌ای اهمیت دارد. عموما پس از اقدامات مداخله‌ای مانند جراحی، توصیه می‌کند هر 6 تا 8 هفته برای بررسی روند درمان و اطمینان از عدم برگشت عارضه برای چکاپ مراجعه کنید.