علائم، علت و درمان زوال عقل

به گزارش پارسینه، با توجه به روند رو به افزایش سالمندی جمعیت، آگاهی از علل، انواع و راهکارهای مقابله با این اختلال اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است.

زوال عقل چیست؟

زوال عقل یک وضعیت ذهنی است که به کاهش توانایی‌های ذهنی فرد اشاره دارد و نه یک بیماری خاص. این مشکل زمانی رخ می‌دهد که عملکرد ذهنی فرد از سطح قبلی خود افت کند و به قدری شدید باشد که زندگی روزمره او را تحت تأثیر قرار دهد. فرد مبتلا به زوال عقل ممکن است دچار مشکلاتی در یکی یا بیشتر از موارد زیر باشد:

• حافظه
• استدلال
• زبان
• هماهنگی حرکتی
• وضعیت روحی
• رفتار

---

زوال عقل زمانی رخ می‌دهد که بخش‌هایی از مغز که مسئول یادگیری، حافظه، تصمیم‌گیری یا زبان هستند، تحت تأثیر بیماری‌ها یا عفونت‌ها قرار گیرند. رایج‌ترین علت زوال عقل، بیماری آلزایمر است. علل دیگر شناخته شده برای زوال عقل عبارتند از:

• زوال عقل عروقی
• زوال عقل با اجسام لوی
• زوال عقل پیشانی-زمانی
• زوال عقل مختلط
• زوال عقل ناشی از بیماری پارکینسون
• شرایطی شبیه زوال عقل که به علت مشکلات قابل برگشت مانند عوارض جانبی داروها یا مشکلات تیروئید ایجاد می‌شود.

تفاوت بین زوال عقل و بیماری آلزایمر چیست؟

زوال عقل به معنای یک وضعیت کلی از کاهش عملکرد ذهنی است و به یک بیماری خاص اشاره ندارد. این کاهش عملکرد ذهنی به حدی شدید است که می‌تواند بر زندگی روزمره فرد تأثیر بگذارد. زوال عقل یک دسته‌بندی وسیع است که انواع مختلفی از اختلالات ذهنی را شامل می‌شود. بیماری آلزایمر یکی از شایع‌ترین دلایل ایجاد زوال عقل است، اما این تنها دلیل آن نیست و بیماری‌هایی مانند پارکینسون نیز می‌توانند موجب زوال عقل شوند.

 

چه کسانی به زوال عقل مبتلا می‌شوند؟

زوال عقل معمولاً در سنین بالاتر بروز پیدا می‌کند. تقریباً 5٪ تا 8٪ از افراد بالای 65 سال به نوعی از زوال عقل مبتلا هستند و این آمار با افزایش سن بیشتر می‌شود. پیش‌بینی می‌شود که نیمی از افراد بالای 85 سال به زوال عقل مبتلا شوند. نسبت ابتلا به آلزایمر و سایر انواع زوال عقل در گروه‌های مختلف نژادی به شرح زیر است:

• سیاه‌پوستان: 14٪
• هیسپانیک‌ها: 12٪
• سفیدپوستان غیر هیسپانیک: 10٪
• بومیان آمریکا و آلاسکا: 9٪
• آسیایی‌ها و جزیره‌نشینان اقیانوس آرام: 8٪

زوال عقل چقدر شایع است؟

طبق آمار مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها (CDC) در ایالات متحده، حدود 5 میلیون نفر از بزرگسالان بالای 65 سال به آلزایمر و دیگر انواع زوال عقل مبتلا هستند. این آمار در آینده افزایش می‌یابد و پیش‌بینی می‌شود تا سال 2060، 14 میلیون نفر به زوال عقل مبتلا شوند که حدود 3.3٪ از جمعیت را تشکیل می‌دهد. بیماری آلزایمر ششمین علت مرگ در ایالات متحده و پنجمین علت مرگ در افراد بالای 65 سال است.

---

آیا از دست دادن حافظه به معنای شروع زوال عقل است؟

یکی از اشتباهات رایج این است که از دست دادن حافظه همیشه به معنای شروع زوال عقل است. دلایل مختلفی برای فراموشی و مشکلات حافظه وجود دارد و از دست دادن حافظه لزوماً به معنای ابتلا به زوال عقل نیست. همچنین باید بدانید که برخی تغییرات در حافظه با افزایش سن طبیعی است، زیرا برخی از سلول‌های عصبی در مغز به مرور زمان از بین می‌روند. این نوع تغییرات حافظه معمولاً مشکلی در انجام کارهای روزمره ایجاد نمی‌کند و اغلب نیاز به درمان ندارد. فراموشی به خودی خود نشان‌دهنده شروع زوال عقل نیست. فردی که دچار زوال عقل است، ممکن است حتی فراموش کند که کلیدها برای چه چیزی استفاده می‌شوند. زوال عقل بخشی از فرایند طبیعی پیری نیست.

انواع مختلف زوال عقل

زوال عقل را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:

• زوال عقل اولیه: بیماری‌ها و شرایطی که خود زوال عقل به عنوان بیماری اصلی شناخته می‌شود.
• زوال عقل ثانویه: زوال عقل ناشی از بیماری‌ها یا شرایط دیگری است که عامل اصلی آن هستند.
• علائم شبیه زوال عقل برگشت‌پذیر: این علائم به علت بیماری‌ها یا عوامل دیگر به وجود می‌آیند و قابل درمان هستند.

زوال عقل اولیه چیست؟

انواع مختلف زوال عقل اولیه عبارتند از:

• بیماری آلزایمر: شایع‌ترین نوع زوال عقل است. در این بیماری، دو پروتئین غیرطبیعی به نام‌های “تائو” و “آمیلوئید” در مغز تجمع می‌کنند که ارتباط بین سلول‌های عصبی را مختل کرده و باعث مرگ این سلول‌ها می‌شود. این بیماری ابتدا در یک منطقه از مغز شروع می‌شود و به تدریج به سایر مناطق سرایت می‌کند. علائم آن شامل از دست دادن حافظه کوتاه‌مدت، گیجی، تغییرات شخصیتی و رفتاری است. در مراحل بعدی، مشکلاتی در صحبت کردن، به یاد آوردن خاطرات دور و راه رفتن بروز می‌کند. بیماری آلزایمر بیشتر در افراد مسن دیده می‌شود؛ حدود 10% از افراد بالای 65 سال و 50% از افراد بالای 85 سال به این بیماری مبتلا هستند. سابقه خانوادگی از عوامل مهم خطر است. تقریباً 60% تا 80% از افرادی که دچار زوال عقل هستند، به این نوع از بیماری آلزایمر مبتلا هستند.
• زوال عقل عروقی: دومین نوع رایج زوال عقل است که به دلیل مشکلاتی مانند سکته‌ها یا تصلب شرایین (مسدود و آسیب دیدن عروق خونی مغز) ایجاد می‌شود. علائم آن شامل مشکلات حافظه، گیجی و دشواری در تمرکز و انجام کارها است. این روند ممکن است به طور ناگهانی (بعد از یک سکته بزرگ) یا به تدریج (بعد از چند سکته کوچک) رخ دهد. عوامل خطر شامل فشار خون بالا، دیابت و کلسترول بالا است. حدود 15% تا 25% از افرادی که دچار زوال عقل هستند، به این نوع از زوال عقل مبتلا هستند.
• زوال عقل با بدن لووی: این نوع از زوال عقل به دلیل تجمع توده‌های پروتئینی به نام “بدن‌های لووی” در سلول‌های عصبی مغز ایجاد می‌شود که به این سلول‌ها آسیب می‌زنند. علائم شامل مشکلات در حرکت و تعادل، تغییرات در خواب، از دست دادن حافظه، سختی در برنامه‌ریزی و حل مسائل، و همچنین توهمات بصری و هذیان‌ها است. حدود 5% تا 10% از موارد زوال عقل به این نوع تعلق دارند

 

---

• زوال عقل پیشانی‌تمپورال (FTD): این نوع زوال عقل به دلیل آسیب به قسمت‌های پیشانی و تمپورال مغز به وجود می‌آید. این آسیب‌ها ناشی از تجمع پروتئین‌های غیرطبیعی است. این بیماری باعث تغییرات در رفتار اجتماعی، شخصیت، یا مشکلات در توانایی‌های زبانی مانند صحبت کردن، درک یا فراموشی معنی کلمات رایج و همچنین اختلالات حرکتی می‌شود. این نوع بیشتر در افراد 45 تا 64 سال مشاهده می‌شود و بین 5% تا 6% از موارد زوال عقل را تشکیل می‌دهد.
• زوال عقل ترکیبی: در این نوع زوال عقل، ترکیبی از دو یا بیشتر نوع مختلف از بیماری‌ها وجود دارد. رایج‌ترین ترکیب، بیماری آلزایمر و زوال عقل عروقی است. این نوع بیشتر در افراد بالای 80 سال مشاهده می‌شود. تشخیص آن ممکن است دشوار باشد، زیرا علائم یک نوع ممکن است بیشتر نمایان شوند و برخی علائم انواع مختلف با هم همپوشانی دارند. کاهش عملکرد ذهنی در این نوع سریع‌تر از نوع‌های دیگر است.

زوال عقل ناشی از بیماری‌ها و شرایط دیگر

بیماری‌ها و شرایط مختلفی می‌توانند منجر به بروز زوال عقل شوند که به شرح زیر هستند:

• بیماری هانتینگتون: این اختلال مغزی به دلیل یک ژن معیوب ایجاد می‌شود. بیماری هانتینگتون باعث تخریب سلول‌های عصبی در مغز می‌شود و مشکلاتی در کنترل حرکات بدن، تفکر، حافظه، تصمیم‌گیری و تغییرات شخصیتی ایجاد می‌کند.
• بیماری پارکینسون: بسیاری از افرادی که در مراحل پیشرفته بیماری پارکینسون قرار دارند، دچار زوال عقل می‌شوند. علائم این بیماری شامل مشکلات در تفکر و حافظه، توهمات، افسردگی و مشکلات در صحبت کردن است.
• بیماری کروزفلد-یاکوب: این بیماری نادر مغزی که توسط پروتئین‌های غیرطبیعی به نام “پریون‌ها” ایجاد می‌شود، تنها حدود 1 نفر از هر یک میلیون نفر را تحت تاثیر قرار می‌دهد. این پریون‌ها به هم تجمع می‌کنند و باعث مرگ سلول‌های عصبی مغز می‌شوند. علائم آن شامل مشکلات در تفکر، حافظه، ارتباطات، سردرگمی، تغییرات رفتاری و افسردگی است.

• سندرم ورنیکه-کورساکوف: این اختلال مغزی ناشی از کمبود شدید ویتامین B1 (تیامین) است که می‌تواند منجر به خونریزی در نواحی مغز مربوط به حافظه شود. این بیماری اغلب به دلیل مصرف بیش از حد الکل ایجاد می‌شود، اما در مواردی دیگر نیز به دلیل سوءتغذیه یا عفونت مزمن رخ می‌دهد. علائم آن شامل دوبینی، از دست دادن هماهنگی عضلانی و مشکلات در پردازش اطلاعات و یادگیری است.
• آسیب مغزی تروماتیک: ضربات مکرر به سر می‌تواند باعث آسیب مغزی و زوال عقل شود. این مشکل بیشتر در افرادی مانند ورزشکاران فوتبال، بوکسورها، سربازان یا افرادی که دچار تصادف خودرو شده‌اند مشاهده می‌شود. علائم آن شامل از دست دادن حافظه، تغییرات رفتاری یا خلقی، گفتار نامفهوم و سردرد است.

زوال عقل ناشی از علل قابل بازگشت چیست؟

برخی شرایط می‌توانند علائم مشابه زوال عقل ایجاد کنند که با درمان قابل برطرف شدن هستند، از جمله:

• هیدروسفالی فشار نرمال (NPH): در این حالت، مایع مغزی-نخاعی در فضاهای مغز جمع می‌شود و باعث آسیب به مغز می‌گردد. این وضعیت ممکن است به دنبال عفونت، آسیب یا خونریزی مغزی یا جراحی قبلی مغز رخ دهد. علائم آن شامل تعادل ضعیف، فراموشی، مشکلات تمرکز، نوسانات خلقی، زمین خوردن‌های مکرر و از دست دادن کنترل مثانه است. درمان این وضعیت با جراحی و قرار دادن شنت برای تخلیه مایع اضافی صورت می‌گیرد.
• کمبود ویتامین‌ها: کمبود ویتامین‌های گروه B (مانند B1، B6، B12) و ویتامین E در رژیم غذایی می‌تواند علائم مشابه زوال عقل ایجاد کند.
• عفونت‌ها: برخی عفونت‌ها می‌توانند علائم مشابه زوال عقل ایجاد کنند. این عفونت‌ها شامل HIV، سیفیلیس، بیماری لایم و حتی COVID-19 هستند. در عفونت COVID-19، علائمی مانند “مه مغزی” و هذیان حاد گزارش شده است. همچنین، عفونت‌های ادراری و ریوی در سالمندان نیز می‌توانند علائمی مشابه زوال عقل ایجاد کنند.

---

• شرایط متابولیک و غدد درون‌ریز: مشکلاتی مانند بیماری آدیسون، بیماری کوشینگ، کمبود قند خون، مسمومیت با فلزات سنگین (مثل آرسنیک یا جیوه) یا مشکلات تیروئید می‌توانند علائم مشابه زوال عقل ایجاد کنند.
• عوارض جانبی داروها: برخی داروها ممکن است علائمی شبیه به زوال عقل ایجاد کنند. این داروها شامل مسکن‌ها، داروهای ضد اضطراب، ضد افسردگی‌ها، داروهای ضد تشنج و داروهای ضد پارکینسون هستند. اگر شما یا کسی که می‌شناسید علائم مشابه زوال عقل دارید، بهتر است داروهای مصرفی را با پزشک خود بررسی کنید.

این علائم در بسیاری از موارد با درمان‌های مناسب و تغییرات در شیوه زندگی قابل بهبود و حتی برگشت هستند.

علائم زوال عقل

علائم اولیه زوال عقل شامل موارد زیر هستند:

• فراموشی اتفاقات یا اطلاعات اخیر
• تکرار سوالات یا جملات در مدت زمان کوتاه
• گم کردن اشیاء رایج یا قرار دادن آن‌ها در مکان‌های غیرمعمول
• ناتوانی در یادآوری فصل، سال یا ماه
• دشواری در پیدا کردن کلمات مناسب
• تغییرات در خلق و خو، رفتار یا علایق

نشانه‌هایی که نشان می‌دهند زوال عقل در حال بدتر شدن است:

• کاهش بیشتر در توانایی به یادآوری و اتخاذ تصمیمات
• دشواری بیشتر در صحبت کردن و پیدا کردن کلمات مناسب
• دشوارتر شدن انجام کارهای روزمره پیچیده مانند مسواک زدن، درست کردن قهوه، استفاده از ریموت تلویزیون، آشپزی و پرداخت صورت حساب‌ها
•  کاهش تفکر منطقی و رفتاری و کاهش توانایی حل مسئله
•  تغییرات در الگوی خواب
•  افزایش یا بدتر شدن اضطراب، ناامیدی، سردرگمی، تحریک‌پذیری، بدبینی، غمگینی و افسردگی
• نیاز به کمک بیشتر در انجام فعالیت‌های روزانه مانند نظافت شخصی، استفاده از دستشویی، حمام کردن و غذا خوردن
• تجربه توهمات (دیدن افرادی یا اشیاء که وجود ندارند)

این علائم عمومی برای زوال عقل هستند. هر فردی که به زوال عقل مبتلا است، علائم خاص خود را دارد که بسته به ناحیه آسیب‌دیده در مغز او متفاوت است. علائم اضافی یا علائم منحصر به فرد نیز با انواع خاصی از زوال عقل بروز می‌کنند.

علل دیگر زوال عقل‌مانند:

• عوامل دیگری که می‌توانند علائم مشابه زوال عقل ایجاد کنند شامل تومورهای مغزی و هماتوم‌های تحت‌مخاطی (خونریزی مغزی بین سطح مغز و پوشش آن) هستند.

علل زوال عقل

زوال عقل به دلیل آسیب به مغز ایجاد می‌شود. این آسیب به سلول‌های عصبی مغز شما وارد می‌شود که باعث مختل شدن توانایی ارتباط بخش‌های مختلف مغز با یکدیگر می‌شود. زوال عقل می‌تواند به دلیل مسدود شدن جریان خون به مغز نیز رخ دهد، که باعث عدم دریافت اکسیژن و مواد مغذی مورد نیاز مغز می‌شود. بدون اکسیژن و مواد مغذی، بافت مغز می‌میرد. آسیب به مغز منجر به علائم مختلفی می‌شود که بستگی به ناحیه آسیب‌دیده در مغز دارد. برخی از انواع زوال عقل قابل بازگشت نیستند و با گذر زمان بدتر می‌شوند. دیگر انواع زوال عقل به دلیل شرایط پزشکی دیگری ایجاد می‌شوند که بر مغز تاثیر می‌گذارند. همچنین گروهی از مشکلات سلامتی وجود دارند که علائمی شبیه به زوال عقل ایجاد می‌کنند و بسیاری از این شرایط قابل درمان هستند و علائم زوال عقل در آن‌ها قابل برگشت است. تمام علل ممکن زوال عقل در سؤال “آیا انواع مختلفی از زوال عقل وجود دارد؟” توضیح داده شده‌اند.

زوال عقل چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص زوال عقل می‌تواند دشوار باشد. بسیاری از بیماری‌ها و شرایط می‌توانند باعث یا منجر به زوال عقل شوند. علاوه بر این، بسیاری از علائم آن مشابه بیماری‌ها و اختلالات دیگر است. پزشک شما مراحل زیر را انجام خواهد داد:

• در مورد روند علائم شما پرس‌وجو می‌کند.
• تاریخچه پزشکی شما را بررسی می‌کند.
• داروهای فعلی شما را بررسی می‌کند.
• در مورد تاریخچه بیماری‌های خانواده شما، از جمله زوال عقل، سوال می‌کند.