داروهای کاهش وزن در کودکان؛ راه حل یا ریسک پنهان؟

به گزارش پارسینه ،چاقی در کودکان و نوجوانان زمانی تشخیص داده می شود که شاخص توده بدنی (BMI) آن ها بین صدک ۸۵ تا ۹۵ یا بیشتر باشد. به عنوان نمونه، اگر BMI یک پسر ۱۰ ساله ۲۱ باشد و در صدک ۸۵ قرار گیرد، اضافه وزن محسوب می شود و اگر BMI او به ۲۳ برسد و بالاتر از صدک ۹۵ باشد، کودک چاق تلقی می شود.( BMI با تقسیم وزن به کیلوگرم بر مجذور قد به متر محاسبه می شود.(

کودکان چاق در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به مشکلات جدی سلامتی نسبت به همسالان با وزن طبیعی هستند. برخی از مهم ترین عوارض چاقی عبارت اند از:

دیابت نوع ۲: این بیماری زمانی رخ می دهد که بدن قادر به استفاده مؤثر از گلوکز نباشد و می تواند باعث آسیب به چشم، عصب ها و کلیه ها شود. کودکان دارای اضافه وزن بیشتر در معرض ابتلا به دیابت نوع ۲ هستند.

بیماری های قلبی: کلسترول بالا و فشار خون ناشی از چاقی، خطر بیماری قلبی را در کودکان افزایش می دهد و ممکن است در طولانی مدت منجر به حمله قلبی یا سکته شود.

آسم و مشکلات تنفسی: التهاب مجاری هوایی در کودکان چاق شایع است و چاقی یکی از عوامل همراه با آسم به شمار می آید.

اختلالات خواب: آپنه خواب و خروپف شدید در کودکان چاق شایع است، زیرا وزن اضافی در ناحیه گردن می تواند مجاری تنفسی را مسدود کند.

درد و مشکلات مفصلی: وزن اضافی فشار زیادی به مفاصل وارد می کند و باعث درد، سفتی و محدودیت حرکتی می شود، اما کاهش وزن می تواند این مشکلات را تا حد زیادی بهبود بخشد.

چاقی در کودکان فراتر از یک مسئله ظاهری است و سلامت جسمانی و روانی آن ها را به طور جدی تهدید می کند. پیشگیری و مدیریت این وضعیت از طریق رژیم غذایی سالم، افزایش فعالیت بدنی و آموزش عادات زندگی درست اهمیت بیشتری نسبت به درمان های سریع دارد. توجه به عوارض بلندمدت و شروع اصلاح سبک زندگی از سنین پایین، می تواند آینده ای سالم تر برای کودک رقم بزند.

درمان چاقی در کودکان: رویکردی چندجانبه و پیشگیرانه

متخصصان، چاقی در کودکان را یک بیماری مزمن و پیچیده می دانند که عوامل متعددی در بروز آن نقش دارند؛ از جمله دسترسی محدود به غذاهای سالم و مغذی، کمبود فعالیت بدنی و مراقبت های بهداشتی ناکافی. درمان چاقی در کودکان و نوجوانان، به ویژه گروه سنی ۱۲ سال به بالا، معمولاً به صورت ترکیبی از چند رویکرد انجام می شود: استفاده از داروهای کاهش وزن تحت نظر پزشک، رفتاردرمانی و اصلاح شیوه زندگی. این رویکرد جامع با هدف ایجاد چارچوبی مؤثر برای مقابله با چاقی و ارتقای سلامت نوجوانان طراحی شده است.

در موارد چاقی شدید در کودکان ۱۳ سال و بالاتر، گاهی جراحی کاهش وزن نیز توصیه می شود که اهمیت رسیدگی به موقع و مداخلات مناسب را نشان می دهد. علاوه بر این، به کودکان شش ساله و بالاتر توصیه می شود که به صورت سالانه شاخص توده بدنی (BMI) آن ها بررسی شود و مصاحبه های انگیزشی برای ایجاد انگیزه و تغییر سبک زندگی انجام گیرد. این روش پیشگیرانه امکان پایش منظم، تشخیص زودهنگام و مداخله به موقع را فراهم می کند و نقش مهمی در پیشگیری از مشکلات سلامت بلندمدت دارد.

درمان چاقی در کودکان بدون نگاه جامع و چندبعدی نتیجه بخش نخواهد بود. تمرکز بر اصلاح سبک زندگی و ایجاد عادات سالم از سنین پایین، همراه با ارزیابی و مداخلات منظم، کلید موفقیت است. داروها و جراحی تنها ابزارهایی هستند که در شرایط خاص و تحت نظارت دقیق متخصص، می توانند مکمل این مسیر باشند، اما تغییر پایدار در رفتار و رژیم غذایی، ستون اصلی سلامت آینده کودک است.

داروهای کاهش وزن در کودکان: بله یا خیر؟

در سال ۲۰۲۳، آکادمی اطفال آمریکا (AAP) رویکرد خود نسبت به درمان چاقی کودکان را تغییر داد و استفاده از داروهای کاهش وزن را برای کودکان ۱۲ سال به بالا مجاز دانست. همچنین، غربالگری کودکان ۱۳ سال و بالاتر برای جراحی چاقی توصیه شد. این تغییر، اولین اصلاح مهم در ۱۵ سال گذشته بود و درمان ۱۴.۴ میلیون کودک و نوجوان آمریکایی مبتلا به چاقی مزمن را هدف گرفت. اما سؤال اصلی این است: آیا داروهای کاهش وزن برای هر کودک مناسب هستند؟ پاسخ ساده ای وجود ندارد.

تحقیقات نشان می دهد که برای بسیاری از کودکان، تغییر سبک زندگی، تغذیه سالم و فعالیت بدنی منظم می تواند اثر چشمگیری بر کاهش وزن و بهبود BMI داشته باشد؛ حدود ۷۵ درصد از برنامه های فشرده رفتاری و تغذیه ای به نتایج قابل توجهی دست یافته اند. با این حال، محدودیت دسترسی و تعهد زمانی این برنامه ها باعث می شود که اصلاح سبک زندگی تنها برای همه کودکان کافی نباشد. از سوی دیگر، برخی کارشناسان نگران استفاده زودهنگام از داروهایی مانند Ozempic، Wegovy و Saxenda هستند و معتقدند ایمنی و اثربخشی طولانی مدت آن ها در کودکان هنوز مشخص نیست. تأثیر این داروها بر رشد، دریافت کالری و انرژی کودکان نیز موضوعی است که نیاز به بررسی دقیق دارد.

با این وجود، در مواردی که اضافه وزن شدید سلامت کودک را تهدید می کند و سایر روش ها کارساز نیستند، داروهای کاهش وزن می توانند نقش مهمی در مدیریت وزن ایفا کنند. به ویژه زمانی که وزن کودک سریع تر از رشد قد افزایش می یابد و کنترل آن با تغییر سبک زندگی دشوار است، داروها می توانند به روند درمان کمک کنند. البته مصرف دارو باید همیشه همراه با رفتار درمانی و اصلاح سبک زندگی باشد و به تنهایی به عنوان راهکار درمانی اصلی استفاده نشود.

داروهای کاهش وزن می توانند ابزار مفیدی در شرایط خاص باشند، اما نه راهکار همگانی. اولویت همیشه باید به پیشگیری، تغذیه سالم و فعالیت بدنی مستمر داده شود. استفاده از داروها زمانی منطقی است که خطرات سلامت کودک جدی باشد و سایر مداخلات به اندازه کافی مؤثر نباشند. درمان موفق، تلفیقی از سبک زندگی سالم و در صورت نیاز داروهای پزشکی است، نه اتکا صرف به دارو.

با افزایش چشمگیر اضافه وزن و چاقی در کودکان و نوجوانان، دوران انتظار برای مشاهده پیامدهای چاقی به پایان رسیده است. آکادمی اطفال آمریکا (AAP) توصیه کرده است که در کودکان ۱۲ سال به بالا و حتی در برخی موارد در سنین پایین تر، می توان از داروهای خاص کاهش وزن استفاده کرد. اما این داروها شامل چه گزینه هایی هستند و چه مزایا و خطراتی دارند؟

متفورمین (Metformin): این دارو عمدتاً برای درمان دیابت نوع ۲ استفاده می شود، اما می تواند کاهش جزئی BMI را نیز در کودکان و نوجوانان ایجاد کند. عملکرد آن با کاهش تولید گلوکز در کبد و افزایش حساسیت سلول ها به انسولین است. عوارض شایع شامل تهوع، نفخ، درد شکم و اسهال می باشد که ممکن است برای کودکان ناراحت کننده باشد.

اورلیستات (Xenical): اورلیستات جذب چربی در روده را مهار می کند و برای کودکان ۱۲ سال به بالا تأیید شده است. اگرچه در کاهش BMI موثر است، عوارضی مانند استئاتوره، بی اختیاری مدفوع و نفخ، استفاده گسترده از آن را محدود کرده است.

آگونیست های GLP-1 (مانند لیراگلوتاید، دولاگلوتاید، اگزناتید و سماگلوتاید): این داروها با کاهش تخلیه معده و کاهش اشتها، مصرف غذا را محدود می کنند. لیراگلوتاید اخیراً برای کودکان ۱۲ سال به بالا تأیید شده و Exenatide برای کودکان ۱۰ تا ۱۷ ساله مبتلا به دیابت نوع ۲ استفاده می شود. شایع ترین عوارض حالت تهوع و استفراغ است و خطر ابتلا به سرطان مدولاری تیروئید در بیماران با سابقه خانوادگی وجود دارد.

فن ترمین (Phentermine): این دارو با کاهش اشتها از طریق مهار بازجذب نوراپی نفرین، سروتونین و دوپامین عمل می کند. استفاده کوتاه مدت (حداکثر ۳ ماه) برای نوجوانان ۱۶ سال به بالا مجاز است و عوارض آن شامل افزایش فشار خون، سرگیجه و خشکی دهان است.

توپیرامات (Topiramate): داروی ضد تشنجی که در ترکیب با فن ترمین (Qsymia) برای کاهش اشتها استفاده می شود. عوارض آن شامل کند شدن عملکرد شناختی و خطر نقایص مادرزادی است و باید با دقت ویژه و تحت نظر پزشک مصرف شود.

لیسدگزامفتامین (Vyvanse): این دارو که معمولاً برای ADHD تجویز می شود، می تواند اشتها را کاهش دهد و در درمان اختلال پرخوری در بزرگسالان کاربرد دارد. با این حال، داده علمی کافی برای اثربخشی و ایمنی آن در کاهش چاقی کودکان وجود ندارد.

داروهای کاهش وزن می توانند ابزار مفیدی برای کودکان با چاقی شدید و تهدیدکننده سلامت باشند، اما استفاده از آن ها همیشه باید با دقت، تحت نظر پزشک و همراه با اصلاح سبک زندگی انجام شود. بسیاری از داروها عوارض جدی دارند و اثر طولانی مدت آن ها روی رشد و سلامت کودکان هنوز کاملاً مشخص نیست. تمرکز اصلی باید بر پیشگیری، تغذیه سالم و فعالیت بدنی باشد و دارو تنها به عنوان مکمل در شرایط خاص مورد استفاده قرار گیرد.

راهکارهای مؤثر برای پیشگیری و مدیریت چاقی در کودکان

برای پیشگیری و درمان چاقی در کودکان، تمرکز اصلی باید بر ایجاد عادات سالم و پایدار باشد نه اقدامات کوتاه مدت یا رژیم های سخت. در این مسیر چند نکته کلیدی می تواند راهنمای والدین باشد:

هدف گذاری وزنی واقع گرایانه: بسیاری از کودکان نیازی به کاهش وزن ندارند و در سنین رشد ممکن است حفظ وزن یا حتی افزایش تدریجی آن طبیعی باشد. کودکان بزرگ تر ممکن است نیاز داشته باشند وزن خود را به تدریج، حدود ۲۰۰ تا ۹۰۰ گرم در هفته، کاهش دهند. مشورت با پزشک متخصص برای تعیین هدف وزنی مناسب، بهترین راهنمای والدین است.

رژیم های غذایی محدودکننده ممنوع: تعیین رژیم های سخت کاهش کالری بدون نظارت متخصص می تواند منجر به کمبود مواد مغذی مورد نیاز برای رشد کودک شود و دیدگاه منفی او نسبت به غذا را شکل دهد. به جای آن، تمرکز بر تغذیه متعادل و سالم باشد.

همراهی خانواده: تغییر سبک زندگی باید یک تلاش جمعی باشد. زمانی که والدین و سایر اعضای خانواده سبک زندگی سالم را دنبال می کنند، کودک نیز به تبعیت از آن عادت می کند. مطالعات نشان داده اند که احتمال موفقیت کاهش وزن در کودکانی که والدینشان نیز تغییرات سالم را پذیرفته اند، بسیار بیشتر است.

شروع با اقدامات کوچک: تغییرات تدریجی و قابل کنترل، مانند افزودن یک وعده میوه بیشتر یا افزایش فعالیت بدنی روزانه، بهتر از اصلاحات ناگهانی و شدید عمل می کنند و اثرات آن ها پایدارتر است.

پیشگیری و درمان چاقی کودکان تنها با محدودیت و رژیم های سخت امکان پذیر نیست. ایجاد عادات غذایی سالم، فعالیت بدنی منظم و مشارکت خانواده، پایه ای ترین و مؤثرترین ابزارها برای دستیابی به وزن سالم و حفظ سلامت طولانی مدت کودکان هستند. تغییرات کوچک اما مستمر، کلید موفقیت واقعی است.

داروها ابزار کمکی، نه راهکار اصلی

داروهای کاهش وزن می توانند در شرایط خاص به کودکان کمک کنند، اما همیشه باید در کنار اصلاح سبک زندگی مورد استفاده قرار گیرند. ورزش منظم، تغذیه سالم و کاهش مصرف غذاهای فرآوری شده اثرات بسیار مؤثری در کنترل وزن دارند و پایه ای ترین راهکار برای پیشگیری و درمان چاقی محسوب می شوند. ایجاد عادات سالم از دوران کودکی نه تنها به کاهش وزن فعلی کمک می کند، بلکه زمینه را برای حفظ وزن متعادل در بزرگسالی فراهم کرده و مسیر زندگی طولانی، سالم و موفق را برای کودک هموار می سازد.

داروها نباید جایگزین سبک زندگی سالم شوند؛ آن ها تنها مکملی هستند برای کودکانی که با چاقی شدید مواجه اند و تغییرات رفتاری و تغذیه ای به تنهایی کافی نیست. تمرکز اصلی باید بر آموزش و تقویت عادات پایدار باشد تا اثرات درمان طولانی مدت و ماندگار باشد.