.svg)
حفاظت از غارها، حفاظت از میراث زمینشناختی
در دل کوهها و زیر پای انسان، جهانی خاموش و ناشناخته جریان دارد، جهانی از تالارهای آهکی، رودخانههای زیرزمینی، سفرههای آب و گونههای جانوری که قرنها دور از چشم انسان شکل گرفته اند، غارها و زیستبومهای کارستی تنها پدیدههایی زمینشناختی و جاذبههایی برای گردشگری نیستند، بلکه بخشی مهم از چرخه آب و تنوع زیستی به شمار میروند، گنجینههایی شکننده که آلودگی و بهرهبرداری نادرست میتواند در مدت کوتاهی آنچه را طبیعت طی هزاران سال ساخته، از بین ببرد.
به گزارش پارسینه و به نقل از ایرنا، زیر قدمهای ما، جایی دور از هیاهوی شهر و نور خورشید، جهانی خاموش نفس میکشد، جهانی که هزاران و گاه میلیونها سال در تاریکی شکل گرفته است، قطرهای که آرامآرام از سقف سنگی میچکد، قندیلی را میسازد که عمرش از چند نسل انسان بیشتر است و شکاف کوچکی در دل کوه میتواند راهی به رودخانهها و سفرههای آب زیرزمینی باشد، اینجا غار است، حفره ای تاریک در دل زمین ، البته نباید به آنها به چشم حفره های نمور و تاریک نگاه کرد بلکه آنها بخشی از حافظه طبیعت، پناهگاه گونههای منحصر به فرد و گنجینهای پنهان از منابع آب و تاریخ زمین هستند.
امروز ۱۳ سپتامبر در روز جهانی غارها و کارست، نگاهها به این جهان پنهان دوخته شده است، به میراثی که شاید کمتر دیده شود، اما آسیب به آن میتواند زندگی روی زمین را تحت تأثیر قرار دهد، غارها قرنها در سکوت ساخته شدهاند، اما حفاظت از آنها دیگر نمیتواند در سکوت بماند.
نکته قابل توجه این است که امروز، ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶، نخستین دوره رسمی روز جهانی غارها و کارست است که یونسکو این روز را در سال ۲۰۲۵ تصویب کرده است، در واقع ۱۲ نوامبر ۲۰۲۵ و در جریان کنفرانس عمومی یونسکو در شهر سمرقند ازبکستان، روز ۱۳ سپتامبر به عنوان روز رسمی جهانی غارها و کارست تصویب و اعلام شد.
داستان از این قرار است که در سال ۲۰۱۵، مصادف با پنجاهمین سال تأسیس اتحادیه جهانی غارشناسی (UIS)، تصمیم بر آن شد که سال ۲۰۲۱ به عنوان «سال غارها و کارست» به یونسکو پیشنهاد شود، این اعلام در روز ۱۳ سپتامبر انجام گرفت به همین مناسبت، این روز ــ به دلیل نبود یک روز مشخص و مورد اجماع جهانی ــ به عنوان «روز جهانی غارها و کارست» به یونسکو پیشنهاد شد.
البته تا پیش از این برخی کشورها روزهای متفاوتی برای این روز داشتند ، به عنوان مثال از سال ۲۰۱۷، روز ۶ ژوئن در برخی کشورها از جمله ایالات متحده و از سوی انجمن بینالمللی غارهای نمایشی (ISCA) به عنوان «روز غارها و دنیای زیرزمین» اعلام شده بود، همچنین از سال ۱۳۸۹، روز جمعه نخستین هفته مهرماه نیز با ابتکار انجمن غار و غارشناسی ایران و همراهی کمیته غارنوردی و غارشناسی فدراسیون، به عنوان «روز غارهای پاک» نامگذاری و سپس به عنوان مناسبتی ملی اعلام شد.
بر این اساس امسال روز جهانی غارها و کارست با محوریت «مدیریت پایدار غارها و کارست؛ با تمرکز بر حفاظت، آموزش و پژوهش بهعنوان پایههای توسعه پایدار» پاس داشته می شود.
با توجه به توسعه افسارگسیخته ، این روز فرصتی برای توجه بیشتر به یکی از ناشناخته ترین و عین حال ارزشمندترین بخش های طبیعت است، سرزمینهایی که بخش قابل توجهی از آنها در زیر زمین قرار دارند و نقش مهمی در زندگی انسان و پایداری اکوسیستمها ایفا میکنند، وقتی صحبت از غار می شود، اغلب تصویری از یک فضای تاریک، قندیلهای سنگی و تالارهای زیرزمینی در ذهن شکل میگیرد، اما غار فقط یک حفره در دل کوه نیست، بسیاری از غارها بخشی از سامانههای پیچیده کارستی هستند، سامانههایی که در آنها آب از میان شکافها و حفرههای سنگهای محلول مانند آهک نفوذ میکند و در طول زمان، شبکهای از مجاری زیرزمینی و مخازن طبیعی آب را شکل میدهد.
از همین رو، حفره ها و غارهای زیر زمینی یکی از مهمترین سامانههای طبیعی ذخیره و انتقال آب زیرزمینی محسوب میشوند، آب باران و روانابهای سطحی در مناطق کارستی میتوانند به سرعت به زیرزمین نفوذ و به تغذیه منابع آب زیرزمینی کمک کنند، به همین دلیل هرگونه آلودگی در سطح زمین در این مناطق میتواند با سرعت بیشتری به منابع آب زیرزمینی منتقل شود.
این ویژگی، اهمیت حفاظت از مناطق کارستی را دوچندان میکند بنابراین فعالیتهای معدنی، برداشت بیرویه آب، توسعه نامناسب گردشگری، دفع پسماند و فاضلاب و تغییر کاربری اراضی در محدودههای حساس کارستی، تنها به یک عارضه زمینشناختی آسیب نمیزند، بلکه میتواند یک زنجیره طبیعی شامل آب، خاک، پوشش گیاهی و حیاتوحش را تحت تأثیر قرار دهد.
اهمیت غارها تنها به زمینشناسی و منابع آب محدود نمیشود، محیط تاریک، مرطوب و نسبتاً پایدار بسیاری از غارها شرایطی را برای شکلگیری زیستبومهایی فراهم کرده است که گونههای خاصی از جانوران در آنها زندگی میکنند، برخی از این گونهها در طول زمان خود را با زندگی در تاریکی مطلق سازگار کردهاند، در نتیجه ممکن است ویژگیهایی داشته باشند که در زیستگاههای سطح زمین دیده نمیشود، بنابراین تخریب یک غار یا تغییر شرایط طبیعی آن میتواند به معنای از دست رفتن زیستگاه گونههایی باشد که حتی هنوز به طور کامل شناسایی نشدهاند.
از سوی دیگر، غارها در مطالعه گذشته زمین و حتی تاریخ حضور انسان نیز اهمیت دارند، رسوبات، فسیلها، بقایای جانوری، آثار باستانی و نقوش موجود در برخی غارها میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره تغییرات اقلیمی، محیطزیست گذشته و زندگی جوامع انسانی در اختیار پژوهشگران قرار دهند.
علاوه بر اینها، غارها از جذابترین مقاصد گردشگری طبیعی هستند و توسعه گردشگری مسئولانه در آنها میتواند به ایجاد درآمد برای جوامع محلی و افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت حفاظت از طبیعت کمک کند، اما گردشگری بدون ضابطه میتواند خود به یکی از تهدیدات غارها تبدیل شود، ورود تعداد زیادی بازدیدکننده، دست زدن به ساختارهای آهکی، شکستن قندیلها، رها کردن زباله، ایجاد سر و صدا، تغییر دما و رطوبت و استفاده نامناسب از نور مصنوعی میتواند تعادل ظریف اکوسیستم غار را بر هم بزند.
قندیلهای یک غار شاید برای گردشگر تنها یک منظره زیبا باشد، اما شکلگیری آنها ممکن است حاصل هزاران سال فرایند طبیعی باشد، بنابراین آنچه در چند ثانیه شکسته میشود، شاید در طول عمر یک انسان دیگر قابل بازگشت نباشد.
روز جهانی غارها و کارست یادآور این واقعیت است که همه گنجینههای طبیعی در سطح زمین دیده نمیشوند، بخشی از مهمترین ذخایر آب، زیستگاههای ارزشمند و شواهد تاریخ طبیعی و انسانی، در زیر پای ما قرار گرفتهاند، جایی که آسیبهای وارد شده به آنها ممکن است دیر آشکار شود، اما جبران آن بسیار دشوار باشد.
شناسایی بیش از ۲۵۰۰ غار در کشور / تدوین پیشنویس لایحه قانونی غارها
علیرضا نجیمی مدیر کل موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست در گفت و گو با خبرنگار ایرنا درباره روز جهانی غارها و کارست ( ۱۳ سپتامبر برابر با ۲۲ شهریور) با اشاره به شناسایی بیش از ۲۵۰۰ غار در کشور گفت: البته با توجه به شرایط جغرافیایی کشور قطعا تعداد غارها بیشتر از این خواهد بود.
وی افزود: از این تعداد بیش از ۲۰۰ غار شناساییشده در مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند و برای حفاظت و مدیریت این میراث طبیعی، پیشنویس لایحه قانونی غارها نیز تهیه و از طریق نمایندگان مجلس شورای اسلامی در حال پیگیری است.
وی در تشریح اهمیت روز جهانی غارها و کارست اظهار کرد: این روز برای نخستین بار در سال ۲۰۲۵ و در کنفرانس عمومی یونسکو در ازبکستان، نامگذاری شد و امسال نخستین سالی است که این مناسبت به صورت جهانی گرامی داشته میشود.
نجیمی ادامه داد: در کشور ما نیز موضوع غارها از حدود سال ۱۳۸۹ مورد توجه قرار گرفت و با پیشنهاد انجمن غارشناسی، از سال ۱۳۹۵ این موضوع رسمیت پیدا کرد و در تقویم رویدادهای زیستمحیطی کشور دوم مهرماه به عنوان روز ملی غارها ثبت شد، بنابراین حدود ۱۰ سال است که این روز در کشور به صورت رسمی مورد توجه قرار میگیرد.
مدیر کل موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: نامگذاری چنین مناسبتهایی فرصتی برای شناخت بیشتر پدیده یا موضوع مورد نظر، حفاظت و بهرهبرداری پایدار، آموزش، پژوهش و افزایش آگاهی عمومی است.
وی با اشاره به اهمیت غارها گفت: غارهای طبیعی کشور به عنوان گنجینههای تنوع زیستی، زیستگاه گونههای مختلف حیات وحش از جمله خفاشها هستند و به عنوان منابع حیاتی آبهای زیرزمینی نیز اهمیت دارند، همچنین این غارها از ارزش بالای تاریخی، باستانی، زمینشناسی و محیطزیستی برخوردارند.
نجیمی درباره اقدامات انجامشده برای حفاظت و مدیریت غارها گفت: از سال ۱۳۸۹ هیات وزیران آییننامهای تحت عنوان آییننامه مدیریت، حفاظت و بهرهبرداری از غارهای کشور تصویب کرد، در این آییننامه، کارگروهی تحت عنوان کارگروه ملی غارشناسی ایران پیشبینی شده است که ماهیتی فرابخشی دارد و مرجع سیاستگذاری، برنامهریزی و هماهنگی میان دستگاههای مختلف در حوزه غارها است.
وی افزود: نمایندگانی از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، وزارت ورزش و جوانان، تشکلهای زیستمحیطی، سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت نیرو، وزارت کشور، وزارت علوم و وزارت دفاع در این کارگروه حضور دارند و موضوعات مربوط به غارشناسی را پیگیری میکنند.
مدیر کل موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: این کارگروه وظایف متعددی در زمینه شناسایی، حفاظت و مدیریت غارها دارد و جلسات آن نیز به صورت منظم برگزار میشود و فعالیتها در این زمینه ادامه دارد.
وی درباره مهمترین اقدامات این کارگروه در ۲ سال گذشته اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که در این مدت پررنگتر پیگیری شد، تلاش برای تقویت پشتوانه قانونی حفاظت از غارها است، در همین راستا پیشنویس یک لایحه قانونی برای غارها پیشنهاد شده که از طریق نمایندگان مجلس شورای اسلامی در حال پیگیری است تا در نهایت قانون مدونی در رابطه با غارها در کشور داشته باشیم.
نجیمی افزود: موضوع دیگری که اخیراً در این زمینه انجام شده، ابلاغ شیوهنامه تعیین حریم حفاظتی و درجهبندی غارها از سوی ریاست سازمان حفاظت محیط زیست به دستگاههای ذیربط است که این اقدام نیز گام مثبتی در زمینه حفاظت از غارها محسوب میشود.
وی با اشاره به مسئولیت دستگاههای مختلف در زمینه حفاظت از غارها گفت: بر اساس آییننامه موجود، مسئولیت حفاظت از غارهای واقع در مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست بر عهده این سازمان است و مسئولیت حفاظت و نگهداری غارهای خارج از مناطق چهارگانه نیز به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی واگذار شده است تا این دستگاه وظایف خود را در این زمینه انجام دهد.
۱۰۰ غار درجهبندی شده است
نجیمی با اشاره به اینکه تاکنون ۱۰۰ غار در کشور درجهبندی شده است گفت: غارهایی که قرار است درجهبندی شوند، نیازمند انجام مطالعات اولیه هستند، از جمله مطالعات مربوط به موقعیت زمینشناسی، آثار تاریخی و ویژگیهای موجود در غار تا بتوان بر اساس این اطلاعات، درجه حفاظتی آنها را تعیین کرد.
وی در توضیح مفهوم درجهبندی حفاظتی غارها گفت: درجهبندی حفاظتی بر اساس ویژگیهای هر غار انجام میشود و غارهایی که از اهمیت و حساسیت بالاتری برخوردارند، متناسب با ارزشها و ویژگیهایشان در ردههای حفاظتی بالاتری قرار میگیرند.
وی درباره جزئیات درجهبندی حفاظتی غارها اظهار کرد: غارهایی که از نظر ایمنی، امنیت و زیستمحیطی شرایط خاصی دارند، در بالاترین درجه حفاظتی یعنی درجه یک قرار میگیرند و در این درجه، حفاظت مطلق از غار مورد توجه است، در درجه دوم، دسترسی پژوهشی امکانپذیر است و برای این غارها میتوان گردشگری معدودی را نیز پیشبینی کرد، چرا که نسبت به درجه یک حساسیت کمتری دارند.
نجیمی ادامه داد: درجه سه مربوط به غارهایی است که قابلیت گردشگری گستردهتری دارند و شرایط خاص و حساسیتهای درجههای بالاتر را ندارند و میتوانند با رعایت ضوابط، دسترسی عمومی داشته باشند، درجه چهار نیز چهارمین سطح درجهبندی حفاظتی غارهاست و در مجموع، چهار سطح برای درجهبندی حفاظتی غارها در نظر گرفته شده است.
وی با بیان اینکه متناسب با درجه حفاظتی، حریم غارها نیز تعیین میشود، اظهار کرد: بر اساس درجهبندی حفاظتی که برای غارها انجام میشود، حریم آنها نیز برای بهرهبرداریهای پایدار در حاشیه و محدوده پیرامونی غار تعریف خواهد شد.
مدیر کل موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست درباره تعداد غارهای درجهبندی شده و توزیع آنها در سطوح مختلف حفاظتی گفت: در مجموع از ۱۰۰ غار درجه بندی شده، ۶۰ مورد از غارهای مورد بررسی در درجه یک، ۱۵ مورد در درجه دو ، ۱۵ غار در درجه سه و ۱۰ غار در درجه چهار قرار گرفته اند.
وی تأکید کرد: درجهبندی غارها بر اساس ویژگیهای خاص آنها انجام میشود و ویژگیهای زمینشناسی و خصوصیات داخلی غار در تعیین درجه حفاظتی آن نقش دارد.
نجیمی ادامه داد: غارهایی که شرایط خاصی دارند، از جمله غارهایی که ساختار زیرزمینی یا عمودی دارند و دسترسی به آنها دشوار است، معمولاً در درجههای حفاظتی بالاتر قرار میگیرند، چرا که ورود به آنها از نظر ایمنی و سلامت نیز برای همه افراد امکانپذیر نیست.
وی درباره برنامههای آینده در حوزه غارشناسی اظهار کرد: طرح ملی مطالعه و تهیه نقشه غارهای واقع در مناطق تحت مدیریت در دستور کار قرار دارد و یکی از برنامههای آینده، تهیه نقشه و انجام مطالعات مربوط به این غارها است.
نجیمی یکی از مباحث مهم در بهرهبرداری از غارها را گردشگری مسئولانه عنوان کرد و افزود: باید از ظرفیتهای موجود غارها استفاده کنیم، اما این استفاده باید در چارچوب اصول حفاظت و با توجه به ویژگیهای هر غار انجام شود.
وی با تأکید بر ضرورت حفاظت هدفمند و مؤثر از غارها گفت: در حفاظت از غارها نیز مانند سایر مناطق طبیعی، مشارکت جوامع محلی و تشکلهای مردمنهاد میتواند بسیار مؤثر باشد و باید از ظرفیت آنها در زمینه حفاظت استفاده کرد.
مدیر کل موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست درباره مهمترین چالشهای پیشروی غارها اظهار کرد: بهرهبرداریهای بیضابطه و خارج از اصول حفاظتی میتواند آسیبهای جدی به غارها وارد کند.
وی افزود: در بازدیدهایی که از برخی غارها داشتهایم، مشاهده شده است که بسیاری از ساختارها و آثار طبیعی غارها، از جمله استلاکتیت ها و استلاگمیت ها یعنی آنچه به عنوان چکیده و چکنده شناخته میشوند، دچار آسیب شدهاند.
نجیمی ادامه داد: همچنین برخی غارها ممکن است به دلیل وجود آثار تاریخی یا باستانی، مورد تعرض افرادی قرار گیرند که با هدف یافتن گنج یا آثار تاریخی وارد غارها میشوند و این موضوع نیز یکی از تهدیدهای جدی برای غارها محسوب میشود.
وی تأکید کرد: باید اصول حفاظتی در غارها رعایت و برای آنها طرح مدیریت مناسبی تدوین و اجرا شود.
وی گفت: غارها ظرفیتهای طبیعی ارزشمندی هستند و نباید رویکرد ما این باشد که این ظرفیتها را به طور کامل ببندیم و هیچ استفادهای از آنها نشود، بلکه میتوان از غارها برای آموزش مردم، افزایش آگاهی عمومی و انجام مطالعات و پژوهشهای علمی استفاده کرد.
مدیر کل موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست تصریح کرد: در کنار استفاده آموزشی، پژوهشی و گردشگری مسئولانه از این ظرفیتها، باید اصول حفاظتی نیز به طور دقیق مورد توجه قرار گیرد.
وی خاطرنشان کرد: یکی از مهمترین ویژگیهای غارها این است که به عنوان منابع حیاتی آبهای زیرزمینی مطرح هستند و هرگونه آسیب به این منابع میتواند در نهایت پیامدهایی برای مردم و محیط زیست داشته باشد.
حفاظت از غارها، حفاظت از میراث زمینشناختی
همچنین معصومه غفاری شهیر دبیر کارگروه غارشناسی ایران ضمن تبریک و بزرگداشت نخستین روز جهانی غارها و کارست (۱۳ سپتامبر، مصادف با ۲۲ شهریور)، با تاکید بر ظرفیت آیین نامه مدیریت، حفاظت و بهره برداری از غارهای کشور مصوب ۱۳۸۹ به خبرنگار ایرنا گفت: مسئولیت حفاظت از غارهای واقع در مناطق چهارگانه، برعهده سازمان حفاظت محیط زیست بوده و تابع قوانین و ضوابط حاکم برمناطق یادشده است.
وی افزود: به این منظور اجرای طرح ملی تهیه نقشه غارهای مناطق چهارگانه سازمان (فاز ۱ و ۲) با هدف تعیین درجه و حریم حفاظتی غارهای داخل مناطق، با پیشرفت کار ۴۰ درصد در دست اقدام است.
وی ادامه داد: همچنین اجرای طرح شناسایی و معرفی تنوع زیستی فون غارزیان ایران و تهیه اطلس غارزیان کشور (فاز ۱) نیز با پیشرفت کار ۴۰ درصدی در مرحله تدوین و نگارش است.
دبیرکارگروه غارشناسی ایران به اقدامات شاخص فعالیت های کارگروه غارشناسی ایران اشاره کرده و افزود: ابلاغ شیوه نامه درجه بندی و تعیین حریم حفاظتی غارها در ۲۶ خرداد ماه امسال توسط رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با هدف حفاظت از میراث های طبیعی کشور صورت گرفت، پیش نویس طرح مدیریت، حفاظت و بهرهبرداری از غارهای طبیعی کشور با هدف رفع چالش ها و مشکلات موجود، تهیه شده و درحال پیگیری است.
وی به اهم اقدامات انجام شده توسط کارگروه غارشناسی ایران در سال های گذشته اشاره کرد و گفت: تدوین آیین نامه مدیریت، حفاظت و بهره برداری از غارهای کشور، معرفی غارهای واجد شرایط به عنوان ثبت اثر طبیعی ملی سازمان حفاظت محیط زیست، تدوین دستورالعمل تشکیل کارگروه غارشناسی استان، تدوین دستورالعمل حفاظت و بهره برداری از غارها، بررسی و اعلام نهایی درجه حفاظتی تعداد ۸۷ غار کشور، پیگیری پرونده های حقوقی مرتبط با ساماندهی و احاله مدیریت غارهای داخل مناطق چهارگانه، برگزاری مراسم سالیانه روز ملی غار پاک ( دوم مهر ماه) توسط کارگروه ملی و استانی، برگزاری تعداد ۵۱ جلسه ستادی کارگروه غارشناسی ایران با هدف مدیریت، حفاظت و بهره برداری از غارهای کشور، ایجاد و تکمیل اطلاعات غارهای کشور در سامانه جامع محیط زیست برخی از این اقدامات است.
غفاری شهیر خاطر نشان کرد: حفاظت از غارها، حفاظت از میراث زمینشناختی، ساختارهای کم نظیر، تنوع زیستی و منابع آبی ارزشمند است، از تمامی دوستداران محیط زیست و جوامع محلی و تشکل های مردم نهاد دعوت می کنیم تا با نگاهی مسئولانه، ما را در این مسیر همراهی کنند.
ارسال نظر