یک نگاه: شاخصه های یک برنامه رادیویی گفت و گو محور

فرقی نمی کند که یک برنامه رادیویی مناظره، میزگرد یا مصاحبه باشد، ساختار هندسی ثابتی در همه این گونه های برنامه سازی دیده می شود و آن مثلث مردم، رادیو و مسئولان است. همواره در میان دو گوشه مسئولان و رادیو، گفت و گویی سر می گیرد که دامنه این گفت و گو، زاویه دید مخاطب به موضوع را بازتر می کند.

برخی گفت و گوهای رادیویی ساعت ها، شنونده خود را به همراهی فرا می خواند و استقبال از این گونه برنامه های فاخر گفت و شنود، و تاثیرگذاری بالای آن بر آگاهی، نگرش و عملکرد مخاطب، قالب برنامه رادیویی گفت وگو محور را از میان سایر قالب های برنامه سازی شاخص تر ساخته است.

شنونده رادیو همواره منتظر افشای غیر منتظره یک قضیه و نیز عرضه اطلاعات جدید در خلال گفت و گو های رادیویی است. پاسخ به این سوال که رادیو و مخاطب چگونه از عنصر گفت و گو بهره می برند؟ گفت وگوی خوب چیست؟ و یک برنامه رادیویی گفت و گو محور چه ویژگی هایی دارد؟ فرصتی برای مخاطبان رادیویی است تا بر اساس آن برنامه های جذاب را از میان چندین شبکه رادیویی گلچین کنند.

آنچه در یک برنامه گفت و گو محور رادیو روی آنتن می رود، تنها یک فرایند مستقل نیست و آگاهی شنوندگان از رابطه اجزای یک برنامه گفت و گو محور، بستر مناسبی برای انتقال پیام از برنامه ساز به مخاطب را فراهم می کند.

شاکله اساسی برنامه های گفت و گو محور در چند گروه طبقه بندی می شود که که گونه اول آن، برنامه های رشته ای یا مجله ای است. این گونه، ترکیبی از گفت و گوهای های زنده و ضبط شده است که در مجموع بر روی مصاحبه با میهمان حضوری تمرکز دارد. از میان این نوع برنامه های گفت و گو محور که بین 30 دقیقه تا 2 ساعت به طول می انجامند، می توان به برنامه بزرگراه فناوری، عصر رسانه و خارج از متن از رادیو گفتگو اشاره کرد.

گونه دیگر از برنامه گفت و گو محور، مناظره است که غالب گفت و گوها در این گونه رادیویی میان میهمانان برنامه صورت می گیرد و مجری برنامه نقش محور و هدایت کننده محتوا را بر عهده دارد. برنامه های مناظره ، پژواک شهر و بهارستان که از شبکه رادیویی گفتگو روی آنتن می رود، نمونه هایی از این گونه برنامه های رادیویی هستند.

میزگرد، نوعی دیگر از برنامه رادیویی گفت و گو محور است که در این قالب، گفت و گوی مجری با هر یک میهمانان برنامه، بستری را برای گفت و گو با دیگر میهمان حاظر در استودیو فراهم می سازد. میزگردهای رادیویی بدلیل تعمق در موضوع و نیز حضور میهمانان متعدد، زمان بیشتری از آنتن شبکه رادیویی را به خود اختصاص می دهد که گاهی تا 3 ساعت به طول می انجامد. برنامه های همچون گفت و گوی روز که هر روز از ساعت 18 تا 15/19 از شبکه رادیویی گفتگو به روی آنتن می رود و نیز برنامه زن امروز جامعه فردا که روزهای سه شنبه ساعت 15 از همین شبکه رادیویی پخش می شود، نمونه هایی از میزگرد های رادیویی هستند.

گونه نادری از برنامه های گفت وگو محور نیز که گاهی از رادیو شنیده شده است، مستند گفت و گو محور نام دارد. این ساختار، ترکیبی از گفت و گوهای عمیق است که با افکت ها و جلوه های ویژه رادیویی مستندسازی شده است. نمونه آن، برنامه مستند روح الله است که در سالهای 87 تا 89 از شبکه رادیویی گفتگو روی آنتن می رفت. این نوع برنامه های رادیویی به دلیل اینکه نیازمند زمان، وقت و هزینه بسیار برای تولید است، در کنداکتور پخش شبکه های مختلف به ندرت دیده می شود.

با بررسی برنامه های گفت و گو محور رادیو، می توان هدف گذاری کلان این برنامه ها را در 4 گروه خلاصه کرد. برخی برنامه های گفت و گو محور رادیو هدف گردآوری اطلاعات برای تکمیل دانسته های مخاطب درباره یک موضوع را دنبال می کنند. در این گونه رادیویی، برنامه های موفقی چون سوفیا ، قدم زدن با کلمات و حال خوب شبکه رادیویی گفتگو را می توان نام برد.

بیان عقیده و یا تشریح دیدگاه، هدف دیگری است که ممکن است در سیاست گذاری برنامه های گفت و گو محور قرار گیرد. نمونه هایی از این نوع گفت و گوهای رادیویی اند. این گونه های رادیویی ساختار ساده تری دارند چون برنامه ساز مجاز به دعوت از یک طیف فکری بدون الزام دعوت از طیف مقابل اوست. البته این درصورتی است که برنامه رادیویی چند قسمتی بوده و در سایر قسمت ها با سایر طیف های فکری جامعه نیز گفت و گو شود.

هدف دیگری که در برنامه های رادیویی گفتگو محور دنبال می شود، پاسخگویی است. پاسخ به یک یا چند سوالی که ذهن افکار عمومی جامعه را درگیر کرده است و رادیو می کوشد تا پاسخ آن را در گفت و گو با مسئولان امر دریابد. این گونه برنامه های رادیویی غالبا ساختار ترکیبی به خود می گیرند و آیتم هایی دیگر را نیز شامل می شوند. برنامه های خبری 45 دقیقه و بدون خط خوردگی که به ترتیب هر روز ساعت 10/14 و 20 از شبکه رادیویی گفتگو پخش می شوند، از این دست برنامه های رادیویی هستند.

و اما نگاه موشکافانه تر این گزارش تحلیلی به درون یک گفت وگوی رادیویی، بخش دیگری از وقایع درون استودیو که از دیدگان مخاطب مخفی است را نمایان می سازد. برای این نگرش عمیق باید به ارزیابی روزهای آغازین تولد رادیو پرداخت.

همچنین این دستورالعمل تاکید می کند که برنامه سازان رادیویی حق ندارند از اطلاعاتی که در روند ساخت برنامه بدست می آورند قبل از اعلام عمومی استفاده نموده و نیز مجری برنامه در خلال گفت و گو حق تبلیغ یا معرفی یک کالا برای نفع شخصی را ندارد.

با توجه به این دستورالعمل اتحادیه ملی خبرنگاران، واکاوی برنامه های رادیویی که از صدای رسانه ملی به سمع مخاطبان رادیو می رسد، گویای این است که خوشبختانه گزینش مجریان رادیویی در صدا و سیما به نحوی است که مانع بروز انحراف در اجرا شده و نیز مدیریت نظارت وارزیابی های فعال در شبکه های رادیویی، بروز هر گونه خطا در محتوا را دروازه بانی می کنند. اما برخی تماس های تلفنی از سوی روابط عمومی سازمان های مختلف، گویای ارائه برخی آمارهای اشتباه از سوی مجریان برنامه های گفت و گو محور بوده و یا کم اطلاعی برخی از کارشناسان مدعو پیرامون موضوعی خاص، از سوی سازمان متولی آن مورد اعتراض قرار گرفته است؛ که این موضوع در مورد شبکه رادیویی گفت و گو به ندرت اتفاق می افتد.

اظهارات برنامه سازان رادیو در پاسخ به این اعتراضات گویای آن است که تعلل روابط عمومی های سازمان های مسئول در معرفی کارشناس خبره علت دعوت از سایر کارشناسان است و نیز منبع محتوایی برنامه سازان رادیو، آمار منتشره از سوی خبرگزاری های رسمی کشور است که از طریق مصاحبه با مسئولان امر تهیه شده و در سایت خبری این رسانه های مکتوب قرار گرفته است.

با توجه به اینکه در فرایند گفت و گوهای رادیویی، رسالت مجری برنامه استخراج پاسخ های متعدد از زبان میهمان برنامه است و قضاوت در مورد این پاسخ ها بر عهده مخاطب؛ بدیهی است استنباط دقیق پیام از برنامه های گفت و گو محور، نیازمند مدنظر قرار دادن شاکله ها و ویژگی های ارائه شده در این گزارش است.