خط میخی ؛ قدیمی ترین سیستم نوشتاری جهان چگونه رمزگشایی شد

سید حسین نوران پور 

به گزارش پارسینه به نقل از history defined ، خط میخی که بیش از ۵۰۰۰ سال پیش در بین‌النهرین توسعه یافت، برای ثبت همه چیز - از جمله معاملات روزمره، نامه‌های شخصی و اشعار حماسی، مانند حماسه گیلگمش مورد استفاده قرار می‌گرفت.

امروزه، این اثر منبع ارزشمندی از اطلاعات در مورد تاریخ باستان، ادبیات، مذهب و علم را در اختیار مورخان و باستان‌شناسان قرار می‌دهد. 

درک خط میخی و تاریخ آن به ما این امکان را می‌دهد که نه تنها افکار، اسرار و حماسه‌های کاتبان را آشکار کنیم، بلکه اسرار و حماسه‌های کل جهان باستان را نیز آشکار کنیم.

منشأ خط میخی

خط میخی قدیمی‌ترین سیستم نوشتاری شناخته شده‌ای است که امروزه می‌شناسیم. این خط در ابتدا در بین‌النهرین برای زبان سومری حدود ۳۵۰۰ سال قبل از میلاد مسیح توسعه یافت. اولین سوابق مکتوب در سومر باستان، لوح‌های تصویری از اوروک هستند. این شکل اولیه فقط می‌توانست ایده‌های اساسی اشیاء ملموس را بیان کند.

با این حال، نیاز به نمایش نام‌های خاص در نهایت منجر به استفاده از اشکال تصویری شد.

نمونه‌های فیزیکی کمی از خط میخی اولیه از اولین دوره آن - بین ۳۲۰۰ تا ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد - باقی مانده است، اما تا اواسط هزاره سوم قبل از میلاد، خط میخی در همه جا وجود داشت و برای همه امور اقتصادی، مذهبی، سیاسی، ادبی و علمی مورد استفاده قرار می‌گرفت.

با گذشت زمان، خط میخی تکامل یافت و برای زبان‌های مختلفی فراتر از سومری، مورد استفاده قرار گرفت. 

تا آنجا که باستان‌شناسی مدرن کشف کرده است، آخرین استفاده شناخته‌شده از خط میخی احتمالاً حدود سال ۷۵ میلادی بوده است، که پس از آن تصور می‌شود این خط از رده خارج شده است.

کشف و رمزگشایی از خط میخی

تلاش‌های اولیه برای رمزگشایی خط میخی به مورخان عرب-ایرانی قرون وسطی برمی‌گردد.

بعدها در قرن پانزدهم، کاوشگران اروپایی سیستم‌های نوشتاری اولیه، از جمله کتیبه‌های فارسی باستان را ثبت و منتشر کردند.

بعدها، در سال ۱۶۳۸ سر توماس هربرت از انگلستان ادعا کرد که خط میخی خوانا و قابل فهم است، و توماس هاید زبان‌شناس، اصطلاح «خط میخی» را در سال ۱۷۰۰ ابداع کرد.

رقابت برای رمزگشایی و ترجمه کتیبه‌های خط میخی در اواخر دهه ۱۷۰۰ و اوایل دهه ۱۸۰۰ میلادی سرعت گرفت. 

در نهایت، متن با شناسایی کلمه «شاه» و نام پادشاه بزرگ ایرانی، داریوش کبیر ، توسط گئورگ فریدریش گروتفند، گشوده شد.

خط میخی فارسی باستان با موفقیت توسط زبان‌شناسان، مورخان و باستان‌شناسان در سراسر اروپا رمزگشایی شد و به دنبال آن، خطوط میخی به زبان‌های دیگر مانند عیلامی، بابلی، اکدی و سومری نیز رمزگشایی شدند.

رمزگشایی کتیبه‌های خط میخی دهه‌ها کار فشرده و متعهدانه صدها محقق را به خود اختصاص داد و در نهایت، یافته‌های آنها دنیای کاملاً جدیدی را به روی وقایع تاریخ گشود.

لوح‌های گلی و یک زبان نوشتاری

خط میخی چگونه کار می‌کرد؟ مردم بین‌النهرین باستان چگونه آن را می‌نوشتند؟خط میخی، خط لوگو-هجایی است، به این معنی که هر یک از نمادهای نوشتاری آن با قلم نی در خاک رس نرم فشرده شده‌اند، نماینده یک هجای گفتاری یا کلمه خاص هستند.

از آنجایی که زبان سومری تک‌هجایی بود، نشانه‌های خط میخی معمولاً هجاها را نشان می‌دادند و در نتیجه خطی کلمه‌ای-هجایی ایجاد می‌شد. 

با گذشت زمان، نوشته‌ها به طور فزاینده‌ای پیچیده شدند و تصویرنگاره‌ها به نقاشی‌های خطی مرسوم تبدیل شدند. سیستم نوشتاری به صورت مرحله‌ای توسعه یافت.

با گذشت زمان، خط نوشتاری کاملاً پیچیده شد. با این حال، تا قرن اول میلادی، زبان نوشتاری سومری همچنان به عنوان زبان کتابت مورد استفاده قرار می‌گرفت. از سوی دیگر، زبان گفتاری سرانجام حدود ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد از بین رفت

حدود ۶۰۰۰ عدد از این لوح‌های خط میخی اولیه کشف شده‌اند، در حالی که صدها هزار لوح خط میخی پیشرفته‌تر و جدیدتر در موزه‌های سراسر جهان نگهداری می‌شوند.

نفوذ منطقه‌ای خط میخی

خط سومری به سیستمی پیچیده تبدیل شد که می‌توانست تقریباً هر موضوع مورد تلاش بشر را بیان کند، و کلام مکتوب به سرعت به ستون فقرات یک تمدن رو به رشد تبدیل شد. 

این تمدن حتی نقش مهمی در انتشار خط به مناطق همسایه، مانند مصر، با هیروگلیف‌های مصری و دره سند، جایی که مدت کوتاهی پس از آن، خط روی مهرهای رسمی با نام و عناوین افراد ظاهر شد، ایفا کرد. 

خط میخی توسط بسیاری از این فرهنگ‌های همسایه بین‌النهرین و خاور نزدیک پذیرفته شد و هر کدام آن را با زبان‌های مختلف خود تطبیق دادند.

برای مثال، احتمالاً خطوط خطی A و B، که خطوط آوایی کرت و سرزمین اصلی یونان هستند، از این طریق تحت تأثیر قرار گرفته‌اند.

در بسیاری از جوامع باستانی، خط میخی در سطوح مختلفی مورد استفاده قرار می‌گرفت، از دانش کاربردی پایه برای شهروندان عادی گرفته تا کاربرد فنی در پزشکی، ریاضی و تجارت.حتی می‌توان آن را یک مهارت و هنر پیچیده برای محققان در نظر گرفت.در نهایت، خط میخی نقش حیاتی در سراسر خاور نزدیک ایفا کرد.

میراث و اهمیت خط میخی

خط میخی عمدتاً به عنوان مهمترین و تأثیرگذارترین دستاورد فرهنگ سومری باستان در نظر گرفته می‌شود. ابداع آن، زمینه‌ساز تولد ادبیات شد و امکان ثبت حماسه‌های افسانه‌ای، مانند حماسه گیلگمش، را برای همیشه فراهم کرد. 

علاوه بر این، اهمیت تاریخی خط میخی در نقش آن به عنوان پیش درآمدی بر نگارش مدرن نهفته است. توانایی آن در ثبت و حفظ اطلاعات حیاتی درباره جوامع و تمدن‌های باستانی، امروزه ما را قادر می‌سازد تا بفهمیم زندگی در آن زمان چگونه بوده است.

خط میخی نه تنها دریچه‌ای به گذشته می‌گشاید، بلکه در زمان خود، نمایانگر فناوری جدیدی بود که تمدن و تاریخ را همواره به جلو می‌راند.