سرنوشت تلخ «هامون» پیش روی «دریاچه ارومیه»

وقتی به ارومیه نزدیک می شوم، انتظار دارم حجم عظیم آبی یا سبز رنگ دریاچه ای را در میان این بیابان ببینم ولی از آن بالا فقط بیابان قهوه ای رنگ پیداست و چندین مزرعه و باغ. باز هم منتظر می مانم. ناگهان انعکاس زیبای نور خورشید را بر سطحی قرمزرنگ می بینم و آن وقت متوجه می شوم، همین جاست؛ دریاچه نمک ارومیه. مرز بین دریاچه و بیابان و مزارع یک نوار پهن سفید رنگ است که بعضی جاها حتی چندین کیلومتر وسعت دارد.

شنیده بودم که وضعیت دریاچه نمک ارومیه، دومین دریاچه شور جهان به وضعیت بحرانی رسیده است ولی دیدن یک نمای کلی از وضعیت اسفبار آن چیز دیگری است.


دریاچه نمک

دریاچه ارومیه در شمال غربی ایران و در منطقه آذربایجان واقع شده است. این دریاچه طبق آخرین تقسیمات کشوری، بین دو استان آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی تقسیم شده است. دریاچه ارومیه، بزرگ ترین دریاچه داخلی ایران و دومین دریاچه آب شور دنیا است. آب آن که بسیار شور است، عمدتا از رودخانه های زرینه رود، سیمینه رود، گدار، باراندوز، شهرچای، نازلو و زولا تامین می شود.

حوضه آبریز دریاچه ارومیه، ۸۷۶/۵۱ کیلومترمربع است که پیرامون ۳ درصد مساحت کل کشور ایران را دربر می گیرد.

پارک ملی دریاچه ارومیه پس از مرداب انزلی، از جالب توجه ترین زیستگاه های طبیعی جانوران در ایران به شمار می رود.اما میزان نمک محلول در آن دو برابر اقیانوس هاست و به همین دلیل، هیچ ماهی و نرم تنی به جز گونه هایی از سخت پوستان در آن زندگی نمی کنند و آب آن هیچ وقت یخ نمی زند. شناکنندگان نیز می توانند بر روی آب آن شناور بمانند و خلاصه این که پس از «بحرالمیت» در فلسطین اشغالی دومین دریاچه شور جهان از نظر سختی آب به شمار می رود.

آب دریاچه ارومیه از دسته آب های کلروره سدیک می باشد و گل دریاچه ارومیه خمیری سیاه رنگ و جزو گل های کلروره است که دارای خاصیت درمانی برای بیماری هایی چون رماتیسم و آرتروز و بیماری های زنانه است.

نام کهن این دریاچه چیچست است. این واژه از زبان اوستایی و پارسی باستان آمده و تلفظ آن چئچست بوده است. دریاچه چیچست در اسطوره های ایرانی نقشی بنیادین دارد.

این دریاچه به دلیل شرایط جغرافیایی و توپوگرافی خاص خود به همراه رودخانه ها، دشت ها، مرغزارها، جزئی از ثروت طبیعی ایران به حساب می آید که در محدوده ای به نام پارک ملی دریاچه ارومیه به وسعت ۸۱۰/۴ هکتار واقع شده است و به اصطلاح تحت حمایت قرار دارد.

طول آن از شمال به جنوب ۱۳۵ کیلومتر و عرض آن ۱۸ تا ۵۵ کیلومتر و عمیق ترین نقطه آن ۱۶ متر است.


تن به آب نمک سپردن!

به سمت تبریز و در واقع میان گذر شهید کلانتری می روم. جاده ای که به تازگی از میان دریاچه ارومیه عبور داده شد تا تردد خودروها آسان تر و در زمان کوتاه تری صورت گیرد و دیگر نیازی به دور زدن دریاچه و یا حمل خودروها با شناورهای مخصوص نباشد.

تقریبا ۳۰ کیلومتری که از ارومیه دور می شوم، دشت های نمک و شوره زارهایی که در زمانی نه چندان دور بخشی از دریاچه بوده اند، آغاز می شود. تا چشم کار می کند شوره زار است و بس. باور کردنی نیست که طی کمتر از ۱۰ سال آب دریاچه تا این حد عقب نشینی کرده باشد. کم کم جاده باریک تر می شود و حتی در مواردی هنوز عملیات ساخت و ساز وجود دارد. کمی جلوتر خودروهای زیادی دو طرف جاده توقف کرده اند و اکنون دریاچه دیگر آب دارد، آبی کمابیش قرمزرنگ که موج های کوچکی آن را تزئین کرده است. ساحل دریاچه مملو از نمک است و قطعات مرجانی شکل بسیار زیبا که در واقع رسوب نمک بر اشیای گوناگون همچون قلوه سنگ ها و حتی بطری های خالی است.

در دو طرف جاده خیلی ها تن به آب یا بهتر بگویم به «آب نمک» زده اند. ولی همگی مراقبند که سرشان را زیر آب نکنند یا آن که آب به چشم هایشان نرود که آن وقت...

عکس ماهواره ای از دریاچه ارومیه

جالب آن که هیچ گونه امکانات رفاهی در این قسمت دریاچه که به نظر می رسد یکی از شلوغ ترین مکان هاست و در بین آن ها که آمده اند، از هر شهر و طایفه ای وجود دارد، به چشم نمی خورد. فقط یکی دو دکه فروش تنقلات آن جاست و چند سرویس بهداشتی کاملا «صحرایی» که حتی در آن ها را باید از بیرون ببندند و بعد خواهش کنی تا کسی برایت آن را باز کند! حتی اگر شنا بلد نیستید، یا از آب سرد متنفرید، نگران نباشید، آب این دریاچه هم گرم است و هم هرگز شما را غرق نمی کند حتی اگر تمام تلاشتان را هم بکنید به زیر آب نمی روید و به راحتی می توانید روی آب دراز بکشید. این به خاطر جرم حجمی بسیار زیاد آب دریاچه است. اما.. اگر دیدید دیگران در آب هستند اغفال نشوید و عجولانه تن به آب نزنید. اغلب آن ها با خود چندین گالن آب شیرین آورده اند تا پس از خروج از آب نمک های روی بدنشان را بشویند که اگر چنین نکنند لایه قطوری از نمک بر تنشان تشکیل می شود و پس از آن سوزش پوست خواهد بود؛ به خصوص در حال حاضر که با کم آب شدن دریاچه میزان شوری آن چندین برابر شده است و این دریاچه به طور کامل در حال مرگ است.


مرگ تنها جاندار
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی اواسط تیرماه اعلام کرد: به دلیل شوری بیش از حد آب دریاچه ارومیه زاد و ولد و تکثیر «آرتمیا» تنها موجود زنده این زیست بوم نیز متوقف شده است.بنابراین چنین به نظر می رسد که شوری بیش از حد و کاهش سطح آب دریاچه ارومیه این پارک ملی را با یک خطر زیست محیطی جدی مواجه کرده است.به گفته مسئولان میزان املاح موجود در آب دریاچه ارومیه در زمان حاضر ۳۶۰ گرم بر لیتر است که این میزان در شرایط عادی به طور متوسط باید ۱۶۰ گرم بر لیتر باشد.بر اثر کاهش ارتفاع آب پارک ملی دریاچه ارومیه ۵ جزیره از جزایر ۹گانه این دریاچه به خشکی متصل شده و ادامه زیست و زادآوری برخی از پرندگان از جمله پلیکان و فلامینگوها و دیگر موجودات زنده این جزایر را به مخاطره انداخته است.


باز هم سند
در این بین سند راهبردی با برنامه ریزی مدیریت جامع دریاچه ارومیه پس از ۱۵ سال پی گیری ۲۷ مهر ماه سال گذشته به امضای مسئولان آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و کردستان رسید.در همان زمان مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی اعلام کرد: با زیرساخت هایی که به دریاچه ارومیه آسیب جدی وارد کند، برخورد خواهیم کرد.

«رئیسی»، درباره میزان خسارت وارده به استان در صورت خشک شدن دریاچه ارومیه گفت: در تقسیمات سیاسی کشور ۶۱ درصد از حوضه دریاچه ارومیه متعلق به استان ماست، لذا در صورت خشک شدن آب دریاچه به دلیل شیب و جهت باد که به سمت آذربایجان شرقی است ۶۱ درصد خسارت به ما وارد می شود.با توجه به این که یکی از محصولات این دریاچه، نمک است اگر آسیبی به دریاچه وارد شود گرد و غبار نمک هوای استان را می آلاید و مردم را با مشکل مواجه می کند.

جالب آن که برخی مسئولان معتقدند ۶۷ درصد از سهم عوامل موثر در خشک شدن دریاچه ارومیه به عوامل اقلیمی و نزولات جوی مربوط می شود، ۳۷ درصد به بخش های کشاورزی و ۲۵ درصد به سدها و سایر موارد.


مرگ دریاچه

«۷ سال دیگر دریاچه ارومیه به شوره زاری به وسعت ۴ هزار کیلومتر مربع تبدیل می شود که کمترین پیامد آن، تغییر آب و هوای منطقه، پیشروی نمک به سمت اراضی کشاورزی و تخریب آن و خالی شدن صدها روستا از سکنه است.»

این گفته سال گذشته رئیس پژوهشکده آرتمیای دانشگاه ارومیه، بیش از هر چیز نشان از عمق فاجعه ای دارد که آرام آرام یکی از زیباترین زیست بوم های کشور را به کام خود می کشد.

«ناصر آق» در گفت وگو با یکی از روزنامه ها گفت: ورودی آب به دریاچه ارومیه در سال های پرآبی ۶ میلیارد مترمکعب بود که به همین اندازه هم تبخیر وجود داشت؛ اما طی چند سال اخیر به دلیل ساخت سد در بالادست و جلوگیری از حقابه، این میزان به یک و نیم میلیارد مترمکعب در سال کاهش یافته، این در حالی است که تبخیر به همان میزان و حتی بیشتر ادامه دارد.از سوی دیگر قرار بود بخشی از آب رود «زاب» را به سمت دریاچه منحرف کنند، اما مطالعات مرحله یک این طرح حیاتی پس از ۴ سال به پایان رسیده و اگر با همین کندی ادامه یابد، عملیات اجرایی آن زمانی به نتیجه خواهد رسید که کار از کار گذشته است و نوشداروی پس از مرگ سهراب خواهد بود.


پل میان گذر

به پل میان گذر که نزدیک می شوم در سمت راست شناورهای قدیمی و زنگ زده ای را می بینم که به گل یا بهتر بگویم به نمک نشسته اند. این جا تا چند سال پیش پایان راه بود و این شناورها خودروهای مسافران را به آن سوی دریاچه می برده اند ولی اکنون راکد و ساکت بر نمک آرمیده اند.

ورودی میان گذر، دهنه باریکی است با نرده های بلند آبی و پس از آن میان گذر به طول تقریبا ۱۳۰۰ متر آغاز می شود. پس از آن باز جاده است و دو طرف آن با قلوه سنگ های بزرگ موج شکن ساخته شده است.

ولی به گفته مردم و کارشناسان پل میان گذری که روی دریاچه ارومیه ساخته شده حیات دریاچه را به خطر انداخته است. کارشناسان محیط زیست حتی سرنوشتی مانند دریاچه آرال را برای این دریاچه پیش بینی می کنند و معتقدند پل میان گذری که روی دریاچه ساخته شده حیات دریاچه را به خطر انداخته است. این در حالی است که بیشتر پرندگانی که به حاشیه دریاچه ارومیه مهاجرت می کنند از گونه های نادر جهان هستند که به خطر افتادن چنین زیستگاهی، نتیجه خوبی در پی نخواهد داشت.

در عین حال بسیاری از زیستگاه ها در دریاچه ارومیه به خاطر کم آبی و سدسازی روی رودخانه های اطراف این دریاچه تخریب شده اند و همین موضوع باعث شده تا پرندگان از این زیستگاه مهاجرت کنند.سدسازی روی رودخانه های زرینه رود، سیمینه رود، گدار و باراندوز با هدف تولید برق سبب شده عمق آب در این دریاچه از ۱۶ تا ۲۲ متر به کمتر از ۵ متر برسد.

ویژگی طبیعی، چشم انداز زیبا، معطلی و سرگردانی گردشگران سبب شد فکر ایجاد پل روی دریاچه ارومیه شکل بگیرد. این فکر پس از قریب به ۲۰ سال به واقعیت پیوسته است در حالی که از نظر کارشناسان محیط زیست، احداث این جاده اشتباه بود و موافقت سازمان حفاظت محیط زیست با این کار اقدامی سوال برانگیز بود. به اعتقاد متخصصان، در حال حاضر با این که کار از کار گذشته است، باز هم می توان با اصلاحاتی در ساختار این میان گذر جلوی نابودی دریاچه را گرفت.

«ه-ع» خبرنگار مقیم ارومیه می گوید: «افتتاح پل میان گذر شهید کلانتری از نظر اقتصادی تاثیر مثبتی بر اقتصاد استان گذاشته است؛ اما مسئله بسیار مهم حفظ و ادامه حیات این دریاچه است که به شدت تهدید می شود.»اما دکتر «اسماعیل کهرم» مدرس محیط زیست دانشگاه تهران می گوید: بارها به دولتمردان اعلام کرده ام این میان گذر نباید ساخته می شد.»او می افزاید: دریاچه ها مانند بدن انسان که سیستم گردش خون دارد، سیستم گردش آب دارند. گردش آب، اکسیژن و غذا را به نقاط مختلف دریاچه می برد. ما با ایجاد میان گذر در این دریاچه اختلال ایجاد و آن را بیمار کرده ایم.

او ایالات متحده را مثال می زند و می گوید: در سراسر این کشور قطار و اتومبیل از روی تالاب ها و دریاچه ها عبور می کنند، اما هیچ کس کوه را نریخته درون دریاچه یا تالاب، آن ها با استفاده از ستون های متعدد این عمل را انجام داده اند.

علاوه بر آن دریاچه ارومیه در یکی از مناطق صنعتی- کشاورزی ایران واقع شده است؛ که به دلیل نبود سیستم فاضلاب صنعتی و نظارت دولت، بسیاری از کارخانه ها فاضلاب خود را به سوی دریاچه ارومیه هدایت می کنند و این دریاچه از شرق و غرب در معرض تهدیدهای زیست محیطی قرار دارد.

نکته جالب توجه دیگر میزان عوارض این میان گذر است که فقط برای سواری مبلغ ۲ هزار تومان است.


نامه ۲۲۰ نماینده

در این بین نماینده مردم ارومیه به تازگی در مجلس با انتقاد از وضعیت نگران کننده دریاچه ارومیه آن را اسفناک ارزیابی کرد و گفت: وضعیت اسفناک دریاچه ارومیه همه عاشقان به کشور ایران را نگران کرده است.

حجت الاسلام «سیدسلمان ذاکر» در گفت وگو با ایسنا، با بیان این که از سال ۱۳۴۲ آب دریاچه ارومیه رو به کاهش است، افزود: متاسفانه مسئولان مربوط در طول این سال ها نسبت به این قضیه بی تفاوت بوده اند.

نماینده مردم ارومیه در خانه ملت خاطرنشان کرد: به تازگی بیش از ۲۲۰ نماینده مجلس با امضای نامه به رئیس جمهور خواستار احیای دریاچه ارومیه و تنظیم سند راهبردی برای بهبود وضعیت این دریاچه شدند، اما متاسفانه هنوز چیزی به صورت آشکار مشاهده نمی شود.

«ذاکر» خواستار اختصاص بودجه کافی و انجام اقدامات سریع و با جدیت زیرنظر ریاست جمهوری و مسئولان استان برای انتقال آب از رودخانه های حاشیه استان به دریاچه ارومیه شد.

این نماینده مجلس درباره این که تاکنون بودجه اختصاص یافته در این زمینه چقدر بوده است، گفت: اخیرا ۷ میلیون تومان بودجه اختصاص داده شده که به نظر ما این مبلغ بسیار کم است و کفایت نمی کند.

نماینده مردم ارومیه در مجلس همچنین خاطرنشان کرد: البته بحث اختصاص ۳۵ میلیارد تومان نیز مطرح بوده، اما این که این مبلغ تاکنون تخصیص داده شده یا خیر، تردید دارم، اما این مبلغ نیز بسیار کم است و باید در سال ۱۰۰ میلیارد تومان برای این کار تخصیص یابد تا نتیجه دهد.

وی اظهارکرد: در صورت ادامه روند بی توجهی به وضعیت اسفناک این تالاب بین المللی، کشورهای دنیا به ما خواهند خندید که دومین دریاچه شور دنیا در چنین حالتی قرار گرفته است.


آخرین هشدار

از آن سوی ارومیه هم که خارج می شوم و به سمت مهاباد که می روم، تا کیلومترها فقط شوره زار است و نمک. در واقع این ها هم قسمتی از دریاچه بوده که اکنون خشک شده است. ویلاها و دهکده های ساحلی زیادی اکنون تبدیل به واحدهای مسکونی بر لب شوره زار شده اند و آب هر روز بیشتر در شوره زار عقب می نشیند. شاید به همین دلیل است که «ناصر آق» عضو هیئت علمی پژوهشکده آرتمیا و جانوران آبزی دانشگاه ارومیه تاکنون با یک سال کاهش پیش بینی خود معتقد است: تا ۵ سال آینده دریاچه ارومیه به طور کامل خشک می شود.

پیش از این کارشناسان، خشکی دریاچه ارومیه را از نوع چرخشی اعلام و اظهار کرده بودند پس از ۱۰ سال دریاچه ارومیه به وضعیت عادی بازخواهد گشت، ولی متاسفانه وضعیت دریاچه ارومیه با وجود گذشت ۱۲ سال از آغاز خشکسالی رو به وخامت است و شاید سرنوشت تلخ سیستان، در انتظار ارومیه است با این تفاوت که هامون را دیگران خشکاندند، ولی دریاچه ارومیه را خودمان.

مجید فکری/روزنامه خراسان