.svg)
شوک ارزی چگونه سفره خانوارها را کوچک میکند؟
مردم ایران سالهای زیادی است که به افزایش نرخ ارز خو گرفتهاند. امری که برای اقتصاد ایران و معیشت خانوارها دردناک است. حال پرسش اینجاست که مکانیسم انتقال اثر شوک ارزی به اقتصاد کشور و مصرف خانوارها چگونه بوده و بر چه خانوارهایی اثر منفی بیشتری دارد.
به گزارش پارسینه به نقل از اکوایران؛ بالا رفتن نرخ ارز و به ویژه دلار عموما منجر به تغییر رفتار اقتصادی افراد در ایران میشود. یکی از تغییر رفتارها در مصرف خانوارها قابل مشاهده است. اینکه مصرف و پسانداز یک خانوار در نتیجه شوک ارزی چقدر تغییر کرده و نحوه انتقال این شوک به سبد خانوار به چه طریق صورت گرفته است.
پژوهشکده پولی و بانکی در گزارشی جامع به مکانیسم و نحوه اثرگذاری شوکهای ارزی به مصرف خانوارها پرداخته است.
اهمیت درآمدهای نفتی در اقتصاد ایران
تقاضای یک کالا در اقتصاد تحت تاثیر قیمت خود کالا، قیمت کالاهای جانشین، قیمت کالاهای مکمل و درآمد حقیقی خانوارها است. اما خود این عوامل نیز وابسته به متغیرهایی دیگر هستند؛ به عبارت دیگر تورم و رشد اقتصادی از موارد خیلی مهم اثرگذار بر قیمت کالاها و درآمد خانوارها محسوب میشوند. با اینحال در اقتصاد ایران چون وابستگی زیادی به درآمدهای نفتی وجود دارد، نوسانات فروش نفت و منابع درآمدی ناشی از این منبع طبیعی و خدادادی تاثیر عمدهای بر اقتصاد کشور دارد؛ چرا که درآمدهای نفتی دولت و مخارج این نهاد روی رشد اقتصادی موثر بوده و از طرف دیگر از ناحیه کسری بودجه بر تورم هم تاثیرگذار است.
این موضوع از جهتی دیگر نیز باید بررسی شود. اینکه درآمدهای نفتی به شکل ارز خارجی وارد اقتصاد ایران شده و از اینرو نوسان درآمدهای نفتی روی نرخ ارز موثر است. بنابراین نرخ ارز و شوکهای ارزی نقش مهمی در اقتصاد کشور و زندگی مردم ایران دارند.
شوکهای ارزی تنها از یک مسیر مشخص بر رفتار مصرفی خانوار اثر نمیگذارند، بلکه از طریق مجموعهای از کانالهای بههمپیوسته، تصمیمات مصرفی و سبد مصرف خانوار را تحتتاثیر قرار میدهند. بهطور کلی، این شوکها از طریق چهار مکانیسم اصلی بر مصرف خانوار و الگوی مصرفی آن اثر میگذارند که شامل کانال درآمد، قیمت، ثروت و تورم انتظاری است.
انتظارات تورمی و قیمتها و اثر آنها بر مصرف
انتظارات تورمی موجب میشود تا تمایل مردم به پسانداز افزایش یافته و مصرف در دوره جاری کاهش یابد. از طرف دیگر افزایش تورم انتظاری با توجه به رابطه نرخ بهره واقعی که اختلاف بین نرخ بهره اسمی و تورم انتظاری است به کاهش نرخ بهره واقعی منتهی میشود. علاوه بر این موارد نیز انتظارات تورمی موجب افزایش نااطمینانیها شده و خانوار را ترغیب میکند تا مصرف خود را از آینده به حال منتقل کند.
یک راه دیگر انتقال شوکهای ارزی به اقتصاد کشور، سطح عمومی قیمتها است. افزایش نرخ ارز از یک طرف هزینه واردات را زیادتر کرده و همین موضوع در نهایت از طریق کالاهایی که یا مستقیما وارد میشوند یا نیاز شدیدی به کالاهای واسطهای و مواد اولیه وارداتی دارند در افزایش شاخص قیمت مصرفکننده منعکس میشود. در سوی دیگر ماجرا افزایش نرخ ارز به رشد صادرات منتهی شده و از این ناحیه تقاضای کل یا همان تولید ناخالص داخلی احتمالا افزایش پیدا میکند. با اینحال کالاهای صادراتی که به مواد اولیه وارداتی محتاج هستند بسته به میزان وابستگی و سود ناشی از مزیت صادراتی میتوانند منتفع یا متضرر شوند. با اینوجود اثر مثبت افزایش نرخ ارز بر رشد تولید موقتی و گذرا بوده و در مقابل تاثیر آن بر تورم و افزایش شاخص قیمت مصرفکننده بلندمدت و پایدار تلقی میشود. به این ترتیب به صورت کلی افزایش نرخ ارز در اقتصاد ایران به افزایش تورم منجر میشود.
ثروت و درآمد چه تاثیری بر مصرف دارند؟
نرخ ارز با توجه به ارتباطی که با قیمت سهام، مسکن و سایر داراییهای سرمایهگذاری دارد بر ثروت افراد موثر است. از همینرو وقتی نرخ ارز افزایش پیدا میکند عموما تاثیر مثبتی بر داراییها و ثروت مردم داشته و در نتیجه مطابق با نظریه درآمد دائمی فریدمن، بر مصرف بلندمدت خانوارها اثرگذار بوده و فشار افزایش قیمتها را کاهش میدهد. امری که در مورد خانوارهای فقیر کمتر صادق است.
کانال چهارم تاثیر تکانههای ارزی همانطور که اشاره شد، درآمد است. بهطوری که افزایش نرخ ارز با افزایش هزینه واردات منجر به رشد شاخص قیمت مصرفکننده شده و افزایش تورم را به همراه دارد که این موضوع به کاهش دستمزد حقیقی خانوارها منتهی میشود. از طرف دیگر به دلیل ایجاد مزیتهای صادراتی در نتیجه افزایش نرخ ارز، ممکن است کالاهایی که وابستگی کمتری به واردات دارند از این محل سود کرده و در نهایت به رشد اقتصادی منتهی شود. در ادامه گزارش کارشناسان پژوهشکده پولی و بانکی با استفاده از یک مدل اقتصادسنجی به ارزیابی عوامل مختلف بر و تاثیرپذیری متفاوت متغیرها از تکانهها یا شوکهای ارزی پرداختهاند؛ اینکه چه متغیرهایی تاثیر بیشتری بر مصرف خانوارها به تفکیک دهکهای مختلف داشتهاند نیز بررسی شده است.
وزن بیشتر شوک ارزی در سبد فقرا
برآوردهای پژوهشکده پولی و بانکی نشان میدهد که شوک ارزی تقریبا بر تمام گروههای کالایی اثرگذار بوده و منجر به افزایش قیمت آنها میشود؛ با ذکر این نکته که انتقال اثر به صورت ناهمگن اتفاق میافتد. در نگاهی جزئیتر خوراکیها و آشامیدنیها چون وابسته به واردات بوده، کشش تقاضای پایینی داشته، سهم زیادی در سبد مصرف به خود اختصاص داده و کالای قابل تجارت محسوب میشوند، نسبت به کالاهای غیرقابل تجارت بیشتر تحت تاثیر افزایش نرخ ارز قرار میگیرند. در مقابل تاثیر شوک ارزی بر بخش مسکن در کوتاهمدت ناچیز بوده اما در بلندمدت اثر شدیدی از خود برجای گذاشته است. کمترین اثر نیز به خدمات دولتی مانند آموزش، ارتباطات و سایر اقلام تعلق گرفته که این موضوع هم در نتیجه قیمتگذاری دستوری و سهم پایین آنها از سبد مصرف خانوارها بوده است.
از نظر درآمدی هم بیشترین آسیب افزایش نرخ ارز به حقوق بگیران ثابت و بازنشستگان برخورد خواهد کرد. چرا که به علت چسبندگی دستمزد و جا ماندن حقوق و مزایا این دسته افراد از تورم، قدرت خرید این قشر کاهش مییابد. البته از سوی دیگر فعالیتهای آزاد و کسبوکارها چون افزایش تورم را سریعتر به قیمتهای خود منتقل میکنند کمتر از گروههای دیگر از تورم متضرر میشوند.
به صورت کلی هم چون گروههای فقیر و آسیبپذیر سهم بالایی از سبد خود را به خوراکی اختصاص داده، درآمد ثابتی داشته و از ابزارهای پوشش ریسک در برابر تورم بی بهرهاند، در مقابل تورم بی دفاعتر از گروههای برخوردارتر هستند. اینها درحالی است که در دهکهای بالا به دلیل تملک داراییهایی مثل طلا، ارز و مسکن و همچنین تنوع منابع درآمدی حتی میتوانند از ایجاد تورم منتفع شوند. بنابراین تورم علاوه بر کاهش کیفیت معیشت و زندگی افراد و خانوارها به تشدید نابرابری نیز میانجامد.
مواردی که گفته شد در مورد تفاوتهای جغرافیایی نیز صادق است. در استانهایی که خانوارها سهم بالایی از مصرف خود را به خوراکی اختصاص میدهند در مقایسه با استانهایی که این نسبت پایینتر است، آسیبپذیری بیشتری نسبت به تکانههای ارزی وجود دارد.
ارسال نظر