ایده قتل پسران بنی اسرائیل چگونه شکل گرفت؟

غالب مفسران درباره علّت قتل پسران بنی ‏اسرائیل گفته ‏اند: فرعون در خواب دید آتشی از بیت‏ المقدس به سمت مصر حرکت کرد و خانه ‏های مصر را دربر گرفت و قبطیان را سوزاند و به بنی ‏اسرائیل آسیبی نرساند. فرعون با دیدن این رؤیا به وحشت افتاد و ساحران، نَسَب‏ شناسان و فال‏گیران را برای تعبیر آن دعوت کرد. آنان در جواب گفتند: پسری در بنی ‏اسرائیل متولد می ‏شود که سلطنت تو را از بین می ‏برد و مرامت را دگرگون می‏ سازد و سرانجام تو را نابود می ‏کند. بر این اساس، فرعون دستور داد هر پسری را که از بنی ‏اسرائیل متولّد می ‏شود از بین ببرند [۱]. یکی از مفسران با اشاره به این قصّه می ‏نویسد: اگر چه فی‏ نفسه چنین چیزی ممکن است، اما دلیل قابل اعتمادی ندارد [۲].
فخر رازی نزدیک‏ترین احتمال‏‌ها را قول ابن ‏عباس می ‏داند که می ‏گوید: علت هراس فرعون بشارت ظهور موسی (علیه‌السلام) و خصوصیات او از جانب پیامبران پیشین بوده است که باعث شد فرعون در مقام مبارزه و پیش‏گیری برآید [۳]. احتمال این‏که این ایده صرفا بر اساس پیش ‏بینی منجّمان غیبگو صورت گرفته باشد نیز داده شده است [۴].

اما مناسب ‏تر است که از آیات دیگر که در مقام نقل قصه موسی (ع) و فرعون برآمده است استمداد کنیم؛ مانند این‏که می ‏فرماید: («إنّ فرعون علا فی الأرض وجعل أهل‌ها شیعاً یستضعف طائفة منهم یذبّح أبناءهم ویستحیی نساءهم...») [۵]فرعون در زمین برتری‏ جویی کرد و اهل آن را به گروه ‏های مختلفی تقسیم کرد: گروهی را به ضعف و ناتوانی می‏ کشاند، پسران آن‌ها را سرمی‏ برید و زنانشان را زنده نگه می ‏داشت....
اگر ترک حرف عطف، دلیل بر بیان بودن جمله‏‌های بعد باشد، باید جمله («یذبّح أبناءهم ویستحیی نساءهم») تفسیری برای جمله («یستضعف طائفة منهم») قرار گیرد؛ یعنی فرعون برای این‏که بنی ‏اسرائیل را به استضعاف بکشاند و از نیرومند شدن آنان و در نهایت به حکومت و قدرت رسیدن آن‌ها جلوگیری کند پسران آنان را سرمی‏ برید و زنانشان را به اسارت می‏ گرفت.
شاهد این سخن آیه دیگری است که می‏ گوید: («فلمّا جاءهم بالحق من عندنا قالوا اقتلوا أبناء الذین ءامنوا معه واستحیوا نسائهم») [۶]هنگامی که موسی حق را از نزد ما برای آنان آورد، گفتند: پسران مؤمنانِ به موسی را بکشید و زنانشان را زنده نگه دارید [۷]. این آیه نیز دلالت دارد که علت قتل، ظهور عظمت و شوکت حق بود، نه چیز دیگری از قبیل: خواب.
نظر نهایی در این مسأله بخاطر وجوه طبیعی و فراطبیعی دشوار است [۸].

صد هزاران طفل سر ببریده شد/ تا کلیم الله صاحب دیده شد [۹].

پی نوشت:
[۱]ر. ک. مجمع‏البیان، ج. ۱، ص. ۲۲۷.
[۲]ر. ک. الکاشف، ج. ۱، ص. ۹۹.
[۳]تفسیر کبیر، ج. ۱، ص. ۷۳.

[۴]تفسیر کبیر، ج. ۱، ص. ۷۳.
[۵]سوره قصص، آیه ۴.
[۶]سوره مؤمن، آیه ۲۵.
[۷]البته استشهاد به این آیه در صورتی صحیح است که مقصود از قتل ابناء در آیه مورد بحث، چنان‏که خواهد آمد، قتل پیش از تولد حضرت موسی (علیه‌السلام) و قتل پس از قیام، هر دو باشد؛ اما اگر آیه مورد بحث مربوط به خصوص قتل قبل از تولد آن حضرت باشد آیه مزبور (سوره مؤمن) شاهدی برای این بحث نمی ‏شود؛ چون مورد آن، قتل پسران بنی ‏اسرائیل پس از قیام آنهاست.

[۸]ر. ک. تسنیم، ج. ۴، ص. ۳۴۶-۳۵۰.

[۹]فصوص الحکم، ص. ۱۹۷. به نقل از تسنیم، ج. ۴، ص. ۳۴۹.

تسنیم، ج. ۴، ص. ۴۳۱-۴۳۴.