عقب ماندگي ۳۵ درصدي خطوط ريلي از نياز واقعي توسعه

خبرگزاري ميراث فرهنگي ـ گردشگري ـ در سند چشم‌انداز 20 ساله كشور ذكر شده تا افق سال 1404 شمسي 25 هزار كيلومتر راه‌آهن بايد ايجاد شود. اين درحالي است طول خطوط اصلي راه آهن در حال حاضر 9هزار و 796 کيلومتر است که 4565 کيلومتر آن قبل از انقلاب اسلامي احداث شده است و نيمي از استان هاي ايران از داشتن خط ريلي محروم هستند.
در کشور ما ساخت راه‌آهن سراسري از سال 1291 آغاز شده و تا پيش از پيروزي انقلاب اسلامي چهار هزار و 565 کيلومتر به طور متوسط سالانه (80 کيلومتر) خط ريلي ساخته شده است. پس از پيروزي انقلاب تاکنون نيز پنج هزار و 231 کيلومتر( به طورمتوسط سالانه 170 کيلومتر) به شبکه ريلي کشور اضافه شده است.

اولين خط آهن در حدود هشت كيلومتر از تهران به شهرري بوسيله "بوآتال" فرانسوي كشيده شد كه بعدا امتياز آن به يك كمپاني بلژيكي واگذار شد. شركت سابق نفت نيز در محوطه تاسيسات نقت جنوب اقدام به احداث راه آهني نمود كه به 165 كيلومتر مي‌رسيد.

بوآتال سپس راه‌آهن فرعي به طول 6500 گز بطرف سنگ معدن احداث کرد که به راه مزبور مي‌پيوست. در اين راستا راه آهن‌هاي کوچکي چون راه آهن تهران - شهرري و راه آهن تبريز- جلفا (به وسيله روس‌ها) و راه آهن آمل - محمودآباد ( به وسيله حاج امين الضرب) و راه آهن ماکو (به وسيله روس‌ها) و راه آهن زاهدان - ميرجاوه (به وسيله هنديان) و راه آهن زاهدان (به وسيله انگليسي‌ها) نيز ساخته شد.

در زمان پهلوي اول راه‌آهن سرتاسري ايران از راه وضع قانون انحصار قند و شکر در تاريخ 1304 ه . ش . و جلب متخصصان آلماني آغاز و پس از آن راه هاي فرعي ديگري ساخته شد. از آنجمله مي‌توان به راه آهن اهواز - خرمشهر (به طول 124هزار گز و 17ايستگاه ) ، راه آهن بندر - گرگان (به طول 34هزار گز) ، راه آهن قم - کاشان ( به طول 98هزار گز و 17 ايستگاه ) اشاره کرد.

در دوران پهلوي دوم راه آهن تبريز - شرفخانه (به طول 84 هزار گز) و راه آهن تهران - مشهد به طول 926هزار گز و 49 ايستگاه (از شاهرود تـا مشهد به طول 497هزار گـز ) و همچنين راه آهن تهران - تبريز ( از ميانه تا تبريز به طول 303هزار گز) تکميل و چند قطعه راه جديد کشيده شد.

به طور کلي مي‌توان گفت خطوط اصلي احداث شده قبل از انقلاب اسلامي 4565 کيلومتر است که شامل محورهاي تبريز - جلفا، زاهدان - ميرجاوه، تهران - بندرتركمن، تهران - بندر امام خميني، اهواز - خرمشهر، گرمسار - مشهد، تهران - تبريز، گرگان - بندرتركمن، صوفيان - رازي (مرز تركيه)، قم - زرند، سيستان - زرين‌شهر، زرند - كرمان است.

خطوط ريلي پس از انقلاب اسلامي
پس از انقلاب اسلامي خطوط احداث شده (اصلي و فرعي) 5528 کيلومتر است که محورهاي بافق - بندرعباس، مشهد- مرز سرخس، خط سوم واريانت سمنان - دامغان، دوخطه مياندشت - بندرامام، خط سوم فريمان - سلام، كرمان - باغين، بارانداز لطف‌آباد و اتصال به ايستگاه راه‌آهن آرتيق تركمنستان، اتصال شهر صنعتي البرز قزوين به شبكه راه‌آهن، واريانت پل قطور، دوخطه نمودن تهران - گرمسار - مشهد، بادرود - ميبد، ملكي - گارمانوري آپرين - ايستگاه آپرين، اتصال شهر صنعتي كاوه (ساوه) به شبكه راه‌آهن، راه‌آهن چادرملو - اردكان - ارژنگ، خط دوم تهران - آپرين، آپرين - محمديه 2، خط دوم محمديه - شورآب، اتصال محمديه 2 - محمديه 1، خط دوم آپرين - محمديه 2، ديزيچه - فولاد مباركه، جاجرم - آلومينابوكسيت، طرح اتصال بندر اميرآباد به شبكه راه‌آهن، خط دوم ملكي - كرج، آپرين - بهرام، بافق - چادرملو(بافق-مشهد)، خط دوم محمديه - جمكران، محمديه 2- ساقه، كرمان -بم، چادرملو-مشهد(بافق-مشهد)، خط دوم بافق-بندرعباس، خط دوم بافق-بندرعباس، انشعابات بافق-مشهد، بم- زاهدان، اصفهان- شيراز، نظاميه- مياندشت را در بر مي‌گيرد.

در برنامه اول توسعه (از سال 1368 تا 1373) 702 ميليارد ريال به بخش ريلي اختصاص يافت و 854 کيلومتر راه آهن در کشور ساخته شد. در برنامه‌ دوم توسعه (از سال 1374 تا 1378) 948 ميليارد ريال براي توسعه زيرساخت‌هاي ريلي اختصاص يافت و يک هزار و 288 کيلومتر راه آهن در کشور ساخته شد. در برنامه‌ سوم (از سال 1379 تا 1383) نيز حدود شش هزار و 690 ميليارد ريال اختصاص يافت و دو هزار و 18 کيلومتر خط آهن ساخته شد. طي برنامه چهارم (از سال 1384 تا 1388) حدود 18 هزار و 385 ميليارد ريال اختصاص يافت و هزار و 200 کيلومتر راه آهن کشيده شد. اين در حالي است که براي هر کيلومتر راه‌آهن بيش از سه ميليارد تومان اعتبار نياز است.

در حال حاضر 4697 در مرحله مقدماتي طرحهاي مطالعاتي توجيه اوليه هستند. 933کيلومتر نيز در مرحله اول طرحهاي مطالعاتي طراحي پايه وتوجيه نهايي قرار دارند و 981کيلومتر از طرحها دردست مطالعه طراحي تفصيلي (مرحله دوم) وآماده اجرا هستند که محورهاي لار - زادمحمود، اصفهان - ازنا، ايرانشهر-فهرج، اتصال شهركرد به شبكه راه آهن، درود-خرم آباد را دربر مي‌گيرد.

حميد بهبهاني در زمان وزارت خويش و به هنگام کلنگ زني طرح راه آهن شيراز به بوشهر در منطقه بند امير شيراز گفته بود: «خط اصفهان به شيراز، نظاميه به مياندشت، خرمشهر به شلمچه و... از جمله طرح هاي در حال اجرا بوده که در آينده نزديک به بهره برداري مي رسند.»

با استناد به صحبتهاي حميد بهبهاني مي‌توان گفت با افتتاح و بهره برداري از اين ميزان خط راه آهن، آمار خطوط قطار کشور به 11هزار کيلومتر افزايش خواهد يافت اين درحالي است که بسياري از خطوط ريلي بيش از 3 دهه از عمر آنها مي‌گذرد و نيازمند نوسازي و بازسازي هستند.

ايران از طريق خط آهن با ترکيه در مرز رازي، با آذربايجان و نخجوان در مرز جلفا، با ترکمنستان و کشورهاي آسياي مرکزي و چين در مرز سرخس، با پاکستان در مرز ميرجاوه، و بنادر اميرآباد و نکا در سواحل درياي خزر و همچنين بنادر امام خميني(ره)، عباس، خرمشهر و آبادان در سواحل خليج فارس به آبهاي بين المللي ارتباط دارد.

رضا پيل پايه قائم مقام وزير راه و ترابري نيز اعلام کرده بود: «پيمانكاران ايراني هم اكنون در حال ساخت بيش از 7500 كيلومتر راه‌آهن هستند و وزارت راه آمادگي دارد براي معرفي پيمانكار همكاري لازم را داشته باشد.»

نيـازمند احداث خطوط ريلي جديد هستيم
اگر عملكرد شركت راه آهن را با برنامه چهارم توسعه مقايسه كنيم بايد در كنار آن ميزان تخصيص اعتباراتي كه براي تحقق اهداف مورد نياز بوده را نيز بررسي كنيم. در صورتي كه اعتبار لازم تخصيص داده نشود دست يـابي به اهداف نيز با مشكل مواجه خواهد شد.

براي مثال براساس اهداف درنظر گرفته شده در برنامه چهارم طول شبكه ريلي بايد به 13 هزار كيلومتر و با مشاركت بخش خصوصي به 15 هزار كيلومتر مي‌رسيد اين درحالي است كه اعتباري براي تحقق آن در نظر گرفته نشده بود.

در ارتباط با بحث واگذاري مديريت خطوط به بخش خصوصي نيز برنامه‌ريزي شده است. همچنين در صورتي كه بخش خصوصي علاقه‌مند باشد مي‌تواند در زمينه احداث خطوط فرعي راه‌آهن اقدام كند. در اين زمينه هيچگونه محدوديتي وجود ندارد كه خوشبختانه استقبال خوبي از آن شده است.

براي تقويت بخش خصوصي در بخش خطوط فرعي علاوه بر تسهيل صدور مجوز كمك‌هاي مالي مناسبي نيز به آنها شده است. شركت راه آهن توليد ريل را توسط توليد كنندگان داخلي در دستور كار خود قرار داده است و از آن حمايت مي‌كند. هرچند ريلي كه در ذوب آهن اصفهان توليد مي شود از نوع33 u است كه تنها در خطوط فرعي كاربرد دارد.

در حال حاضر سالانه در حدود 400هزار تن ريل تنها در بخش راه آهن نياز داريم كه حدود150 هزار تن آن براي بازسازي و بهسـازي خطوط موجود و مـابقي براي ساخت استفـاده مي‌شود.

از سوي ديگر توزيع خطوط ريلي در کشور نشان مي دهد در ايران به ازاي هر 100 کيلومتر مربع مساحت به طور متوسط 46/0 کيلومتر خطوط ريلي وجود دارد در حاليکه در کشور روسيه به ازاي هر 100 کيلومتر مربع مساحت اين کشور 500 کيلومتر خطوط ريلي وجود دارد که اين امر نشان مي‌دهد که تـراکم خطوط در ايـران مطلوب نبوده و نيـاز بـه احداث خطوط جديد احساس مي‌شود. البته بايد توجه داشت که وضعيت آب و هوايي و موقعيت جغرافيايي و پراکندگي جمعيت در تعيين جايگاه کشورها بر اساس اين شاخص موثر است .

مشکل راه آهن کجاست؟
تمامي کشورهاي دنيا به اين نتيجه رسيده اند که ايمني راه آهن 20 برابر بيشتر از حمل و نقل جاده اي است اما اين ميزان در ايران به 60 برابر رسيده است. تمامي کشورهاي دنيا با اين نتيجه گيري ، خطوط ريلي خود را توسعه داده اند چرا که توسعه و رفاه ملي را به همراه دارد از اين رو است که حمل و نقل ريلي بايد به صورت مضاعف توسعه داده شود.

بر همين اساس ضروري است، سهم حمل و نقل ريلي افزايش يابد چرا که نرفتن به سمت حمل و نقل ريلي باعث مي‌شود مصرف سوخت در ساير بخش هاي حمل و نقل 10 هزار ميليارد تومان بر توليد ناخالص داخلي تاثير منفي بگذارد.

در اين راستا براي تحقق هدف سند چشم انداز بايد سالانه بيش از هزار کيلومتر خط ريلي ساخته شود و اگرچه مسوولان معتقدند توان ساخت اين ميزان راه‌آهن در کشور وجود دارد اما همچنان اين بخش از کمبود منابع رنج مي‌برد.

با توجه به آنکه بيش از هفت دهه از تولد خطوط ريلي مي‌گذر آيا بايد ضعف اصلي اين کمبود را در بخش مديريت جست‌وجو کرد يا آنکه به بررسي عدم برخورداري کشورمان از راه آهن پيشرفته پرداخت؟

آيا در زمينه سرمايه گذاري خوب عمل نکرده‌ايم در حالي که از درآمد خوب فروش نفت برخوردار هستيم يا آنکه اصل 44 به خوبي اجرايي نشده است؟

در حال حاضر طول خطوط اصلي 9796 کيلومتراست وطول خطوط فرعي(صنعتي تجاري و مانوري) به 2723 كيلومتر (صنعتي تجاري 1040 کيلومتر و مانوري 1683 کيلومتر)رسيده است.طول خطوط برقي (جلفا-تبريز) نيز 148 كيلومتر است و طول خطوط دوخطه 1578 كيلومتر است که تا پايان برنامه پنجم اين رقم بايد به 15 هزار کيلومتر افزايش يابد.
* آمارهاي عنوان شده در اين گزارش با استناد به سايت وزارت راه و ترابري شرکت ساخت و توسعه زيربناهاي حمل و نقل کشور اعلام شده است. اين آمار مورخ 12/2/89 اعلام شده است.