تحلیلی بر آینده انقلاب اسلامي ايران -۱

پارسینه - علی رضا هادی : براي بررسي آينده انقلاب ها، نظريه ها و سناريو هاي متفاوتي با توجه به نحوه ي تحليـل و نوع انقلاب مورد نظر بيان مي گردد. انقلاب اسلامي ايران به دليل " مردمـي- مذهبي " بودن، نيـاز به تحليلي دارد که با درنظر گرفتن اين ويژگي مهم، سناريو هايي منطقي براي آينده ارائه دهد. محققان و آينده پژوهان بسيـاري، آينده انقلاب اسلامي ايران را تحليل و سناريو هاي متعـددي براي آن بيان کرده اند. بدين صورت که در عموم مقالات موجـود، نويسنده، پس از بيان مقدمـاتي، با آوردن دلايل، در پي اثبات تئوري ارائه شده است. این مقاله مقدمه ای بر مفهوم آينده پژوهي و لزوم آن براي انقلاب اسلامی ایران با تاکید بر روش های علمی در آینده پژوهی می باشد . سناریوهای گوناگونی برای آینده ی انقلاب اسلامی متصور است ، که در تحلیل بعدی به آن می پردازیم .


مفهوم آينده پژوهي
در تمامي جوامع شناخته شده، برداشت هايي از "زمان" و "آينده" وجود دارد. مصداق اين سخن را مي توان در پيشگويي هاي افراد مشاهده کرد. هدف پيشگويي، کشف ناشناخته ها و گاهي نيز شناخت آينده است که از گذشته و به روش هاي گوناگون در همه فرهنگ ها وجود داشته است.

آينده پژوهي به عنوان دانشي جديد و کارآمد، از جمله کليدي ترين دانش ها براي غلبه بر مديريـت تقديـر و به تخت نشاندن مديريـت تغييـر است. اين دانش مي کوشد تا در مرحله نخسـت، در چارچوب آينده هاي محتمل و ممکن، شناسايي فردا ها را امکان پذير ساخته و در گام بعد، در قالب آينده هاي مطلوب، فردا هاي دلخواه را بيافريند. در اين مسير تنها نتيجه اي که احتمال به وجود آمدن دارد، تلاش براي ساختن آينده است. (1)

آغـاز آينـده پـژوهـي بـه عنـوان يـک دانـش در دهـه هاي اخيـر را مـي توان با انتشـار کتاب " تصوير آينده " (2) نوشته ي " اف ال پولاک " (3) در سال 1951 دانست که او از مفهوم " تصوير آينده "، براي تحليل فراز و نشيب تمدن ها استفاده کرد. همچنين تشکيل انجمن هاي تخصصي آينده پژوهي در آن زمان، از ديگر نشانه هاي پيدايش اين رشته جديد بود. (4)

اهداف آينده پژوهي
هدف اصلي آينده پژوهان، حفظ و گسترش رفاه انسان ها و راه هاي ادامه حيات بهتر بر روي کره زمين است و اين هدف، بدون شناخت اوضاع کنوني ميسر نخواهد بود. بايد بدانيم هر عملي که در زمان حال اتفاق مي افتد، همان چيزي است که آينده را رقم مي زند. به اين ترتيب، اوضاع فعلي بايد مورد مطالعه و بررسي قرار گيرد. چون تفکر درباره ي آينده، معمولا درباره ي اين موضوع است که تکليفمـان در حال حاضـر چيست و بايد چه بکنيم. يعني با توجه به شرايط کنـوني و همچـنين خواست هاي آينده، چه کنيم تا آينده ي مطلوب را به وجود آوريم.


روش هاي آينده پژوهي
از آن جا که هنوز آينده به وقوع نپيوسته است، آينده پژوهان روش هاي متفاوتي را براي مطالعات مربوط به آينده ارائه کرده اند که بسياري از اين روش ها را انسان به صورت تجربي در طول دوران زندگي آموخـته است. نکته مهم اين است که بيش تر اين روش ها بر اين نکته تاکيد دارنـد که به جاي تمرکز بر رويداد ها و رخداد هاي روزمره، بايد بر تغييرات دراز مدت تمرکز کرد.
در زير، چند نمونه از پرکاربرد ترين و کارآمد ترين روش هاي آينده پژوهي با مختصر توضيحي مورد بررسي قرار مي گيرد:

1. دلفي
دلفي به عنوان شيوه اي در مشـاوره، روش مناسبي براي ترسيم نماي کلي از رويداد هاي جاري است. اين روش عموماً داراي فرايندي دو مرحله اي است که کار خود را با هدف آگاهـي از ديدگاه هاي گروهي از صاحب نظران، با يک نظرسنجي پيرامون موضوع آغاز مي کند و بعد از ارزيابي پاسخ ها، آن پاسخ ارزيابي شده دوباره از طرف صاحب نظران مورد بررسي بيـش تر قرار مي گيرد. ضعـف اين روش در آن است که هيـچ تعامـلي ميـان اعضـاء ايجـاد نمي شود و کيفيـت نتيجـه، بستگي فراواني به اين موضوع دارد که صاحب نظران زماني کافي براي پاسخ گويي اختصاص دهند.

2. تحليل روند
تحليل روند، روشي است که مبناي آن، تداوم سياست هاي پيشين است. مشکل آشکار اين روش، آن است که آينده، هميشه ادامه راه گذشته نيست. کاربـرد اين روش بيش تر در حوزه هايي است که تغييرات، تدريجي باشند.

3. چشم انداز سازي
چشم انداز، تصويري جاندار و الهام بخش از آينده ي ممکن است که بيش تر، بر پايه ي روياپردازي ترسيم مي شود و نه تلاش هاي سخت گيرانه. البته اين توصيف به اين معنا نيست که احتمال تحقق چشم انداز کم است. بايد بدانيم رسيدن به اهداف يک چشم انداز منطقي، قطعاً شدني است. تنها نياز به درک و تلاش توسط تمامي اعضاء جامعه دارد.

4. سناريو ها
سناريو، پيش بيني قطعي و دقيق جهان آينده نيست. بلکه توصيفي از رويداد هاي ممکن و چنـدگانه است که امـکان وقـوع آن ها در آينـده وجـود دارد. به بيان ديگر سنـاريو ها آميزه اي از پيش بيني هاي تخيلي و در عين حال واقع گرايانه از رخداد هاي احتمالي آينده هستند. با استفاده از سناريو ها، مي توانيم درباره ي آن چه که بايد بعد ها انجام دهيم، به طور جدي بينديشيم. در مواردي شايد بخواهيم تمهيداتي براي وقوع آن ها انديشيده و در مواردي هم شايد بخواهيم که وقوع آن ها را تسريع نماييم. (5) ميشل گوده در کتاب " توصيف آينده ي ممکن و مسير هاي متناسب براي رسيدن به آن " سه هدف براي روش سناريو نويسي ارائه مي کند:
الف. کشف موضوعات فوري و اضطراري براي مطالعه.
ب. مشخص کردن بازيگران اصلي و استراتژي هاي آن ها.
پ. توصيف روند تکاملي با در نظر گرفتـن محتمل تريـن مسيـر تکامـلي و استفـاده از مجموعه مفروضات موجود درباره بازيگران سناريو. (6)

آينده پژوهي انقلاب اسلامي
انقلاب اسلامي ايـران و نظـام جمهـوري اسلامـي که داراي سه دهه سابقه است، شاهـد پيروزي هايي در عرصه هاي مختلف و ابعاد گوناگون سياسي، فرهنگي، اقتصادي و علمي بوده است. بنابراين چهارمين دهه ي پيروزي انقلاب اسلامي و استقرار نظام جمهوري اسلامي ايران، بايد مملو از تحولات عميق در عرصه هاي گوناگون داخلي، منطقه اي و بين المللي باشد. بر اين اساس، ضرورت تحليل آينده انقلاب و چشم انداز هاي پيش روي، بيش از پيش نمايان مي شود. در برخي از كشور ها و سيستم هاي سياسي و مديريتي جهان كه گام هاي بلندي در پيشرفـت و ترقي مادي و معنـوي برداشته شده، آينده پژوهي به عنوان ضرورتي کارآمد، در نظر قرار گرفته و سياستگذاران و برنامه ريزان در حوزه هاي مختلف، علاوه بر تدوين برنامه هاي كوتاه مدت، نگاه ميان مدت و بلند مدتي در قبال اوضاع و تحولات جامعه داشته اند. به طوري كه آينده را تحليـل نموده و با آمادگـي كامل به استقبال آن مي روند. نكته ديگر اين كه غفلت از تحليل آينده انقلاب و عدم طراحي مدل هاي جديد مديريتي جهت مواجهه با اوضاع پيش آمده، غفلتي پرهزينه و غير قابل جبران در بر خواهد داشت. (7)

ضرورت تحليل آينده براي انقلاب ايران
براي لـزوم وجـود تحليلـي جامـع براي آينده ي انقلاب اسلامـي، دلايلي به شرح زير مطرح مي گردد:
1. ايجاد آمادگي در مديران وسياستگذاران نظام اسلامي و ضرورت هوشمنـدي آنان جهت برنامه ريزي براي حركت به سمت قله هاي كمال كشور و انقلاب و حفظ نظام اسلامي.
2. " آينده پژوهي " به عنوان ضرورتي استراتژيـك براي استمرار انقـلاب اسلامي و كارآمدي همه جانبه ي آن توصيه شده است.
3. آسيب شناسي نقاطي كه ممكن است براي نظام اسلامي آسيب زا و حتي تهديـدزا باشند، در حفظ نظام بسيار اهميت دارد. مباحثي از قبيل جنبش هاي اجتماعي، نخبگان، فرهنگ هاي مهاجم، عادات اجتماعي غلط، ارزش شدن ضد ارزش ها، بي تفاوتي شهروندان و مسئله قوميت ها.
4. تدويـن استراتـژي هاي خـرد و كلان نظـام در حوزه هاي امنيتـي، فرهنـگي، سياسـي و بين المللي كه بايد به طور جدي در دستور كار قرار گيرد.
5. وضعيت متغير و پرشتاب منطقه اي و پيشرفت هاي بين المللي كه قطعاً بر اوضاع ايران نيز تاثيرگذار خواهد بود.
6. فضاسازي هاي جديد فكري و فرهنگي از سوي نظام به منظور شكوفا شدن سياست ها و برنامه ها و همچنين به روز شدن سيستم مديريتي و ساختاري جمهوري اسلامي. (8)

روش آينده نگري براي انقلاب ايران
همان طور که در روش هاي آينده پژوهي گفته شد، راه هاي متفاوتي براي اين کار مطـرح شده است که به برخي از آن ها اشاره شد. اما براي پيش بيني آينده ي يک انقلاب و نتيجتاً آينده ي يک کشور، بهتر است قبل از شروع هرگونه آينده پژوهي توسط اين روش ها، ابتدا سؤالي مطرح کنيم. سؤالي که از همان ابتداي وقوع انقلاب، توسـط بسيـاري از انقلابيـون مطـرح شد و برخي از آنـان، جواب دادن به آن را چالشي بزرگ در رسالت انقلاب تلقي مي کردند. بسياري از مخالفين انقـلاب هـم با ارائه ي جواب هاي جهت دار، از اين سؤال، به عنوان مدرکي عليه انقلابيون استفاده مي کردند و آن اين بود که:
آيا آينده اين انقلاب و نهايتاً آينده ايران، آينده ي روشني است؟

آيا با توجه به اوضـاع کنوني در ايران در زمينه هـاي مختلف علمي، فرهنگي، سياسي و نظامي و همچنيـن شرايـط و مقتضـيات جهـان امروز و بحـران اقتصـادي، آينده اي مطلـوب در انتـظار کشـور ايـران است؟
اين سؤالي است که اکنون بسياري از آينده پژوهان ايراني و حتي غير ايراني، در حال تحقيق و بررسي روي آن هستند و پاسخ هاي بسياري را ارائه کرده اند. اين مقاله هم با آوردن دلايل و آمار ها، در پي پاسخ دادن به اين سؤال حياتي است.

مردمي بودن انقلاب و نقش مردم در ساخت آينده
انقلاب ايران، صرفا يك انقلاب كارگري يا دانشجويي يا متـكي به اصنـاف يـا حـتي يـك انقلاب روحاني نبود. انقلاب اسلامي متعلق به همه ي اقـشار جـامعه، اعم از زن و مـرد، پـير و جـوان، روستايي و شهري و همه ي اصناف و اقشار مردم بود. يـكي از مهم ترين عوامل پيروزي، بسيج عمومي مردم مسلمان ايران بود. يعني دشمن، در برابر سيل خروشان عظيم ملت قرار گرفت. قـشر هايي از جامعـه، بـراي خـود مبـارزاتي علنـي و مخـفي، مبارزاتـي در حد تبليغ و حتي در حد اقـدامات نـظامي داشـتند. امـا چرا انقلاب در طول سـال هاي درازي كه ايران جلوه اي از مبـارزه داشــت، پـيروز نشد و ناگهان با اين سرعت توانست پـيروز شـود؟
شايد يكي از مهم ترين عوامل اين بود كه تنها قشر هاي محدود و افراد معيني در مبارزه شركت داشتند و توده ي مـردم و مـوج عظيـم جامعـه، از مبارزه بركنار بودند و بـراي رژيـم، بـه زانو در آوردن يك گروه معين و يك عده ي خـاص، آسـان بود و آن عـده ي محـدود مبـارز و شجـاع، قـابل سركوبي و متلاشي شدن بودند.
بـا تحقيقي كه در زمينه اعتصاب ها در مراكز مختلف به عمل آورده شده، در اوج مـبارزات مـردم مـسلمـان ايـران، نقـش عظيـم مـردم در به زانـو در آوردن رژيـم، بـه خوبـي ملمـوس اسـت. در وزارتـخـانه ها و ادارات، مردم يا كار نـمي كردند، يا كم كاري کرده و يا اطاعت نـمي كردند. همچنين در كارخانه ها، عموم مردم در حال اعتصاب بوده و كار نمي كردند. مـهندسان، كـارمندان و كارگران شركت هاي عظيم كارگري (مثل شركت نـفت كـه نـقش عـظيمي در بـه زانـو در آوردن دشـمن داشـت) هم مانند ديگر مردم ايران، به نشانه ي اعتراض، کار نـمي كردند. (9)

با اين تفاسير، کاري از عهـده ي رژيـم بر نمي آمد تا بتوانـد اين اعتصـاب همه جانبـه را کنترل کند. لذا روحيه ي رژيم، ضعيف و متلاشي شده بود. آن حالتي كه ديگر دلبستـگي به مردم وجود نداشت و پشتوانـه اي برايـش موجود نبـود و اين بد تريـن حادثه اي است که مي تواند بـراي يک حکومت رخ دهد. بنابراين رژيم پهلوي، با تحت تحريم قرار گرفتن توسط مردم، سقوط کرد.
اگر عموم مردم ايران بودند كه باعث پيـروزي انقـلاب اسلامـي شدنـد، اکنـون تنها همين عمـوم مـردم هستند كـه مي تـوانند در اين وحـله زماني ايران را حفظ کنند. بنـابراين آينـده ي انقلاب اسلامي نيز همانند آغاز آن، به شدت وابسته به حضور مردم در صحنه است.

همان طور که گفته شد، چشم انداز، تصويري جاندار و الهام بخش از آينده ي ممکن است. در يک چشم انداز، ارائه دهنده بايد يک شخص آينده نگر و کارآزموده باشد. يافتن چنين شخصي از نظر بسياري از تحليل گران دشوار است. ولي اگر چنين شخصـي، چشم اندازي ارائـه داد، بايد با اعتماد هرچه بيشتر به آن، درجهت رسيدن به اهداف چشم انداز، تلاش کرد. (11)

بنابراين با توجه به اين موضوع که رسيدن به اهداف سند چشم انداز امکان پذير مي باشد، مي توان آن را مسيري براي حرکت قرار داده و يقيناً پيروي از آن، رشد ايران را تسريع خواهد بخشيد.

1.خزائي، سعيد؛ راهنماي گام به گام آينده پژوهي راهبردي؛ تهران: وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1387، ص 7

2.The Image of The Future

F.L.Polak.3

4. استالر، ريچارد؛ نو انديشي براي هزاره ي نوين : ترجمه عقيل ملکي فر؛ تهران: مؤسسه آموزشي و تحقيقاتي صنايع دفاعي، مرکز مطالعات و برنامه ريزي استراتژيک، 1384، ص 22

5.خزائي، سعيد؛ راهنماي گام به گام آينده پژوهي راهبردي؛ تهران: وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1387، صص87-48

6. عباسي، عطا الله؛ فصلنامه علمي پژوهشکده شهيد رضايي؛ تهران: دانشگاه صنعتي شريف، شماره 2و3، پاييز و زمستان 1385، ص 158

7. www.barnameh-budjeh.com/npview.asp?ID=1681633

www.barnameh-budjeh.com/npview.asp?ID=1681633. 8

www.mums.ac.ir/shares/student/khaksarj1/download/monasebat87.9/naghshe%20mardom%20dar%20tadavoom%20engelab.doc

10. طاهري، فرهاد؛ مجموعه مقالات همايش چالش هاي آينده انقلاب اسلامي ؛ تهران: پژوهشکده امام خميني (ره) و انقلاب اسلامي، معاونت پژوهشي، 1382، ص 99

11. خزائي، سعيد؛ راهنماي گام به گام آينده پژوهي راهبردي؛ تهران: وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1387، ص 86