کاربران ایرانی سالانه ۳۶۰ میلیارد تومان وی‌پی‌ان می‌خرند

وقتی از حوالی سال ۱۳۸۰ فیلترینگ در ایران به شکل فراگیر آغاز شد، بسیاری به تبع تناقضی که در روابط همیشگی انسان و قدرت وجود دارد، به فکر دور زدن آن افتادند تا باز بتوانند در این فضای مجازی بین‌المللی باقی بمانند و در دنیای ناشناخته سرک بکشند.

با اینکه همه کاربران اینترنت تا حدودی با شک و تردید سراغ نرم‌افزارها و وی‌پی‌ان‌ها می‌روند اما باز هم بسیاری حاضرند خطرات احتمالی را بپذیرند و از این سد عبور کنند. حجم بالای کاربران ایرانی عضو شبکه‌های اجتماعی که تقریبا همگی فیلتر هستند، دانشجویانی که برای دسترسی به مقاله‌های دانشگاهی با سایت‌های فیلترشده روبه‌رو می‌شوند و صاحبان کار و تجارت که نیاز به ارتباط با شرکت‌های خارجی و سایت‌هایشان دارند، میزان استفاده از فیلترشکن را بالا برده است و در واقع استفاده از آن اتفاقی عادی تلقی می‌شود تا جایی که معمولا در صفحات شخصی مسوولان کشور در شبکه‌های اجتماعی، این شوخی را از سوی کاربران ایرانی می‌خوانیم:«ببخشید! شما از کدام فیلترشکن استفاده می‌کنید؟»

از سایت تا نرم‌افزار
اولین روزهای آغاز فیلتر شدن سایت‌های مختلف در ایران که دامنه گسترده‌ای از سایت‌های غیراخلاقی تا سیاسی و سرگرمی داشت، سایت‌های فیلترشکن به جمع کاربران ایرانی راه پیدا کردند. سایت‌هایی که در واقع واسطه میان کاربران و سایت فیلترشده می‌شدند و با سرعت کمتر می‌توانستند، سایت‌های مسدودشده را باز کنند.

این سایت‌ها به زودی فیلتر می‌شدند و تقریبا هر روز از طریق وبلاگ‌های فعال در این کار، آدرس‌های جدید به کاربران معرفی می‌شد تا وقتی که وبلاگ‌ها هم فیلتر می‌شدند. مدتی سایت‌های خبری فارسی‌زبان نیز این سایت‌ها را معرفی می‌کردند. کاربران با عضویت در یکی از این سایت‌ها می‌توانستند آدرس سایت‌های فیلتر‌شکن جدید را از طریق ایمیل‌شان دریافت کنند.

اما به زودی این شیوه از سکه افتاد. پیدا کردن هرروزه سایت‌هایی که بشود از آنها راه به فیلترشده‌ها پیدا کرد، خسته‌کننده شده بود و کاربران گریزپا هم به فکر استفاده از نرم‌افزارها و پروکسی‌ها افتادند.
اولترا سورف، فری گیت، سایفون و هات‌اسپات، فیلترشکن‌هایی هستند که بین کاربران ایرانی محبوبیت بیشتری دارند و میزان استفاده از آنها بالاست.

ساکس و وی‌پی‌ان
بعد از نرم‌افزارها و برنامه‌های فیلترشکن، نوبت به ساکس و وی‌پی‌ان رسید؛ سرویس‌هایی که معمولا رایگان نیستند و کاربران باید هزینه‌ای هرچند کم بپردازند تا از سرویس آن استفاده کنند.

ساکس (SOCKS ) یک پروتکل اینترنت است که به مسیریابی بسته‌های شبکه بین کلاینت و سرور از طریق یک پروکسی سرور می‌پردازد. ساکس در لایه پنجم مدل OSI کار می‌کند (یک لایه بین لایه presentation و transport) و پورت ۱۰۸۰ برای سرویس‌دهنده ساکس ثبت و طراحی شده است.
اساس کار این سرویس بر مبنای پروتکل httpS است و ارائه‌دهندگان سرویس آن مدعی هستند که امنیت بالایی دارد. کاربری که از ساکس استفاده می‌کند، از سوی سیستم‌های خوانش IP به عنوان کاربری غیر از کشور خودش شناخته می‌شود و هویتی دیگر پیدا می‌کند.

اما وی‌پی‌ان‌ها کارکردی کمی متفاوت دارند. شبکه خصوصی مجازی Virtual Private Network که نام اختصاری آن VPN می‌شود، شبکه‌ای است که اطلاعات در آن از طریق یک شبکه عمومی مانند اینترنت به صورت اختصاصی جابه‌جا می‌شود.


تجارت پرسود وی‌پی‌ان

افراد زیادی هستند که این روزها سرویس ساکس و وی‌پی‌ان ارائه می‌دهند. کافی است نام یکی از این دو را در گوگل سرچ کنید تا با حجم بالای آگهی‌های فروش وی‌پی‌ان و ساکس مواجه شوید؛ کسانی که ادعا می‌کنند سرویس‌شان بهترین راه گذشتن از فیلتر است و با هزینه‌ای کم این امکان را در اختیار شما می‌گذارند. شبکه‌های اجتماعی یکی از مهم‌ترین مکان‌های تبلیغ این سرویس‌هاست. شبکه‌هایی که محبوبیت زیادی بین کاربران ایرانی و به خصوص جوان‌ها دارند و معمولا هم فیلتر هستند و به همین دلیل کاربران حاضرند راه‌های مختلف را برای دسترسی به این شبکه‌ها امتحان کنند.

هزینه‌ها چندان بالا نیستند و هر کسی می‌تواند از آنها استفاده کند. هزینه‌ استفاده از ساکس و وی‌پی‌ان برای یک ماه معمولا بین دو تا پنج هزار تومان است. بسیاری از فروشندگان وی‌پی‌ان برای خریدهای بیشتر از یک ماه و بیشتر از یک کاربر، تخفیف‌هایی هم در نظر می‌گیرند. مثلا اشتراک یک‌ساله یکی از این سرویس‌دهنده‌ها ۱۶ هزار و ۵۰۰ تومان است.

نکته جالب اینجاست که فروشندگان برای واریز هزینه استفاده از این سرویس‌ها، معمولا شماره کارت بانکی یکی از بانک‌های کشور را اعلام می‌کنند تا خریداران از طریق شبکه شتاب بتوانند هزینه را واریز کنند؛ حساب‌هایی به نام فروشنده اصلی. کل مکانیسم از طریق درگاه‌های اینترنتی مجاز و قانونی بانکی انجام می‌شود و حتی پشتیبانی ۲۴ساعته و خدمات پس از فروش تضمینی هم دارد که از بسیاری از فروشگاه‌های اینترنتی رایج فرسنگ‌ها جلوتر است.

خردادماه سال گذشته سردار سید کمال هادی‌فر، رئیس‌پلیس فتا‌ی کشور، تعداد کاربران و استفاده‌کنندگان از وی‌پی‌ان در کشور را حدود ۲۰ تا ۳۰ ‌درصد کل کاربران اینترنت در ایران اعلام کرد. بر اساس آمار‌های مورد تردید مرکز توسعه ملی اینترنت (متما)، ضریب نفوذ اینترنت در ایران ۰۶/۶۱ ‌درصد و تعداد کاربران اینترنت بر اساس جمعیت کل کشور بالغ بر ۴۵ میلیون نفر است. اگر همان ۳۰ ‌درصد کل کاربرانی را که از وی‌پی‌ان و ساکس استفاده می‌کنند، در نظر بگیریم؛ حدود ۱۴ میلیون نفر از این ابزار‌ها برای دور زدن فیلترینگ استفاده می‌کنند که غالبا رایگان هم نیستند.

در نگاهی خوش‌بینانه اگر تنها ۷۰ درصد جمعیت یعنی ۱۰ میلیون نفر، این سرویس‌ها را بخرند - و در نظر بگیریم به طور میانگین ماهانه سه هزار تومان برای گرفتن این اشتراک هزینه می‌کنند- حدود ۳۰ میلیارد تومان حداقل تراکنش مالی خرید و فروش بازار وی‌پی‌ان‌ها و ساکس‌هاست؛ یعنی سالانه مبلغی خیره‌‌کننده در حدود ۳۶۰ میلیارد تومان.

شاید به نظر برسد حجم بالایی از کسانی که فیلترینگ را دور می‌زنند، کاربران جوان اینترنت هستند که معمولا از اینترنت به عنوان سرگرمی استفاده می‌کنند اما واقعیت این است که بسیاری از شرکت‌ها، استادان و دانشجویان برای انجام فعالیت‌های کاریشان مجبور به استفاده از انواع فیلترشکن‌ها هستند و این مورد حتی در سخنان اخیر محمود واعظی وزیر ارتباطات دولت یازدهم هم مورد انتقاد قرار گرفته است.

وی‌پی‌ان قانونی
اسفند سال گذشته دبیر ناکام شورای عالی فضای مجازی، مهدی اخوان بهابادی، سایتی را برای ثبت‌نام دریافت وی‌پی‌ان قانونی معرفی کرد و شرکت ارتباطات زیرساخت هم اعلام کرد بستر‌های واگذاری وی‌پی‌ان را فراهم کرده و انتقال اطلاعات و داده‌ها با اهمیت سازمان‌ها و نهادهای کشوری برای تبادل در فضای مجازی با استفاده از وی‌پی‌ان از امنیت نسبی برخوردار خواهد شد.

اما مدتی گذشت و خبر چندانی از راه‌اندازی وی‌پی‌ان قانونی و ارائه خدمات آن نشد.

گفته می‌شود تنها ۷۰ شخصیت حقوقی برای دریافت این وی‌پی‌ان ثبت‌نام کرده‌اند و بالاخره محمود واعظی وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات دولت یازدهم، در شهویورماه امسال و در اولین نشست خبری خود اعلام کرد کمیسیون‌های شورای عالی فضای مجازی نمی‌توانند مستقیما مصوبات خود را بدون امضای رئیس‌جمهور به دستگاه‌ها ابلاغ کنند و بر این اساس اجرای طرح ارائه خدمات وی‌پی‌ان قانونی امکان‌پذیر نیست.

به این ترتیب به نظر می‌رسد پرونده وی‌پی‌ان قانونی بسته شده اما پرونده فیلترینگ و دور زدن آن توسط کاربران ایرانی و فیلترشکن‌ها و امنیت آنها همچنان باز است و آن‌طور که پیداست نباید به این زودی منتظر مشخص شدن سرنوشت آن باشیم. فیلترینگ همچنان وجود دارد و برخی کاربران ایرانی همچنان آن را دور می‌زنند.

منبع:نشریه پیوست