امام شامیل رهبر مبارزات اسلامی قفقاز

پارسینه: در سالهای آغازین قرن نوزده میلادی و در زمان پادشاهی دودمان قاجار بر کشور ایران ، روسها با حملات گسترده ای به سمت مناطق قفقاز هجوم آوردند و در راستای وصیت پطرکبیر (مبنی بر اشغال ایران تا رسیدن به آبهای گرم خلیج فارس) شروع به کشورگشایی در منطقه قفقاز با اکثریت مردم مسلمان نمودند.

از سال 1218 هجری قمری یا 1803 میلادی دوره اول جنگهای ایران و روس شروع شد وخیانتها و جهالتهای حاکمان قاجار و عقب ماندگی کشورهای مسلمان از لحاظ تجهیزات نظامی دست به دست هم داد تا شهرهای قفقاز یکی پس از دیگری سقوط کند و این روند خفت بار در دوره دوم جنگهای ایران روس در سالهای 1241 تا 1243 قمری یعنی 1826 تا 1828 میلادی با شدت بیشتری اتفاق افتاد و منجر به عهدنامه ترکمانچای شد.(هرچند در ابتدای جنگهای دوم با رساله جهادیه علما پیروزی هایی کسب شد ولی این پیروزی ها پایدار نماند و در نهایت به شکست انجامید)

روسها که موفق به شکست ایران و در سمت غربی قفقاز، عثمانی شده بودند دیگر حاکم بلامنازع منطقه بودند و به ظلم و تعدی بر مردم مسلمان منطقه میپرداختند.در این حال و احوال بود که مردم قفقاز شروع به مبارزه بر علیه نیروی اشغالگر کفار روس نمودند و به رهبری بزرگان دینیشان علم مبارزه را بر دوش گرفتند.اوج این مبارزات در دروه قیادت شیخ شامل داغستانی معروف به امام شامیل داغستانی متجلیست.

امام شامیل داغستانی (۱۷۹۷-۱۸۷۱) رهبر سیاسی و نظامی و مذهبی جنبشی ضد حکومت روسیه تزاری در داغستان بود. قیام او بر ضد روس‌ها دنباله قیام‌های پیشین در منطقه قفقاز به رهبری شیخ منصور بود.پس از شیخ منصور ملامحمد غازی رهبری قیام را بر عهده گرفت پس از او حمزه بیگ نهضت را ادامه داد و وقتی حمزه‌بیگ به شهادت رسید، شیخ شامل به رهبری جنبش رسید. او از ۱۸۳۹ به مبارزه با نیروهای تزاری پرداخت...

مجاهد بزرگ شیخ شامل در اولین سخنرانی خود اینگونه بیان کرد :

. . . از آغاز کارم تا انجام آن جز احیای شریعت محمدی (ص) و اجرای اصول و قوانین اسلام هدفی نخواهم داشت . . . با دوستان خدا برادر و با دشمنان خدا دشمنم . . .

نقشه ای قدیمی از منطقه قفقاز که مرزهای امروزی شمال غرب کشورمان در آن مشخص شده است

مردم منطقه خصوصا داغستانی ها و چچن ها واینگوشها تحت رهبری امام شامیل به شدت به جهاد علیه دشمن پرداختند و در پی پیروزی های به دست آمده برای مدتی دست به تشکیل حکومت اسلامی داغستان زدند و از همان کوه های سربه فلک کشیده که مرکز مبارزه آنها بود به اداره جامعه پرداختند.غاری در کوه گونیت داغ که مرکز حکومت امام شامیل بود امروز به زیارتگاه مردم داغستان تبدیل شده است.گفتنی است سال گذشته میلادی (2011) در داغستان سال امام شامیل نامگذاری شده بود.

سلطان القراء تبریزی نیز که یکی از بهترین قاریان قرآن در زمان خود بود در حلقه یاران امام شامیل در آمده بود و در صحنه های جهاد و مبارزه حاضربود.

روسها برای سر امام شامیل 45000 روبل جایزه تعیین کرده بودند.

در سال 1859 پس از سالها مقاومت قوای روس به فرماندهی ژنرال الکساندر ایوانویچ باریاتنسکی موفق به شکست نیروهای این جنبش اسلامی در داغستان شدند.

ژنرال الکساندر ایوانویچ باریاتنسکی

دکتر محمد رضا بیگدلی ضیغمی درباره نهضت امام شامیل چنین مینویسد:

"

شیخ شامل داغستانی

شمال قفقاز که منطقه ای کوهستانی است خاستگاه تفکرات ضد استعماری و زادگاه عالمان مجاهد در همیشه تاریخ بوده و شخصیت های علمی و اسلامی بسیاری را در خود جای داده و پرورانده است . این سرزمین از غرب به دریای سیاه و از شرق به دریای خزر از شمال به دشتهای روسیه و مناطقی از باکو و شیروان و گنجه و از جنوب نیز به گرجستان محدود می باشد . محققان بیش از بیست و پنج گروه قومی و زبانی از جمله آوار ، لزگی ، قمون ، لک ، طبسران و قبارطی که با نام کلی داغستان شناسایی نموده اند . نفوذ اسلام از زمانهای دور در این سرزمین به حدی بود که در کوتاهترین زمان بخش اعظمی را مسلمین به خود اختصاص دادند و داغستان و قفقاز مرکزیت مسلمانان گردید . حضور و نفوذ اسلام به مردم این دیار جسارت داد و لذا در قالب نهضت های اسلامی علیه تجاوزگران بسیج شدند از بنیانگذاران نهضت اسلامی داغستان می توان از :

- شیخ منصور اُشورمه ای که از طایفه چچن و از قریه اشورمه بود . در جوانی به بخارا سفر کرده و در آنجا به طریقت نقشبندیه روی آورده و پس از بازگشت به داغستان مردم را به این آیین دعوت نموده است . تعالیم او که بر جهاد با کافران و مقابله با نفوذ و سیطره کفار تأکید داشت به سرعت در میان اقوام مسلمان قفقاز ریشه دوانید و بر وحدت و اخوت مسلمانان تأکید می کرد . لذا موجب اتحاد مردم و اقوام مختلف داغستان در برابر روسها گردید .

- غازی ملّا محمد ، رهبر و نخستین پیشوای جنبش اسلامی داغستان می باشد او در سال 1208 ق در روستای گمری در شمال داغستان متولد شد . در جوانی همراه شیخ شامل قفقازی نزد شیخ محمد افندی تلمذ نمود . او به تبلیغ آشکار علیه روسها پرداخت و پس از سه سال مبارزه و مجاهدت به شهادت رسید .

- حمزه بیگ در واقع دومین پیشوا و امام نهضت اسلامی داغستان در قرن 19 میلادی است . او از طایفه اورخان داغستان و از پیشوایان و مشایخ فرقه نقشبندی بود و توانست نیروهای بسیاری را علیه روسها بسیج نماید . حمزه بیگ به سال 1834 میلادی به دست روس ها به قتل رسید .

- شیخ شامل داغستانی :

پس از کشته شدن حمزه بیگ شیخ شامل امام قفقاز شد و اداره ی امور آوارستان را به عهده گرفت و ماوقع از این قرار بود که تا مردم از کشته شدن حمزه بیگ با خبر شدند مسلمانان منطقه آوارستان در روستای اشلطی جمع شدند و در راستای پیگیری نهضت و اجرای شریعت و مبارزه و مقابله با روسها به مذاکره و مشاوره پرداختند و نهایتاً شیخ شامل را به اعتبار تقوا و قدرت و نفوذ فوق العاده اش در امر مدیریت و قیادت و رهبری مسلمانان به او لقب امام داده برای حکومت برگزیدند او ابتدا از قبول رهبری امتناع می کرد و راضی به قبول مسئولیت بزرگ نبود ولی به اصرار علما و بزرگان و مسلمانان نهایتاً قانع گردید و مسئولیت را پذیرفت .

داغستان مهد دلیر مردان و عالمان مجاهدی است که در هماره ی تاریخ در دفاع از کیان اسلامی و آزادی و آزادگی و در مصاف با مستبدان و مستکبران و زورگویان علم جهاد و شهادت را به دوش کشیدند . و شیخ شامل داغستانی از مصادیق بارز مجاهدان راه خداست . او در سال 1212 هجری قمری در دهکده ی " دیگر می " داغستان دیده به جهان گشود پدرش دنقو محمد از بزرگان قفقاز و افراد پاکدامن قبیله ی لزگیها بود . او دوران کودکی و نوجوانی را در دامن کوههای سر به فلک کشیده داغستان سپری نمود ، وی از همان اوان و عنفوان جوانی در درس بزرگان فرزانه منطقه خود حاضر می شد در بیست سالگی علوم عربی و ادبیات را فرا گرفت با استعداد خلاق و همت والایی که داشت مراحل علمی را پشت سر گذاشت و پس از گذشت 14 سال تحصیل علوم و فنون اسلامی و جهاد و رزم به اجتهاد رسید و عناوین محقق و عالم را کسب نمود .

شیخ شامل سالهای 1245 - 1244 قمری از همرزمان قاضی محمد بیگ بود که علیه امپریالیسم روس مبارزه می کردند . وی پس از شهادت حمزه بیگ به مقام پیشوایی مسلمانان داغستان و چچن و اینگوش انتخاب گردید . با انتخاب شامل به رهبری مسلمانان روح تازه ای در کالبد مجاهدان مسلمان داغستان دمیده شد و تلاشها و مجاهدت شیخ شامل به گونه ای بود که گسترش آن مقامات روسی و ارتش تزار را با خطر جدی مواجه نمود . مجاهد بزرگ شیخ شامل در اولین سخنرانی خود اینگونه بیان کرد :

. . . از آغاز کارم تا انجام آن جز احیای شریعت محمدی (ص) و اجرای اصول و قوانین اسلام هدفی نخواهم داشت . . . با دوستان خدا برادر و با دشمنان خدا دشمنم . . .

و به راستی که شامل تا آخرین لحظات عمر در عمل نیز ثابت کرد که یک مسلمان واقعی و یک رهبر مجاهد است .

قیام و مقاومت مسلمانان در عصر زعامت شامل تمامی داغستان را فرا گرفت حتی قیام مسلحانه کوه نشینان به ایالت شمالی داغستان نیز سرایت نمود و در سال 1251 قمری علیرغم همه ترفند ها و تلاشهای ارتش تزار سرکوبی قیام مسلمانان داغستان ، روحیه ی جهادگران بالا رفت و قیام حتی به سرعت بخشهای جنوبی داغستان را نیز فرا گرفت و رفته رفته بر تعداد مریدان شیخ شامل اضافه شد آنگونه که انقلابیون در قله های سلسله کوههای دهکدۀ آخولقه استحکامات و قلعه هایی ایجاد نمودند و امواج قیام و انقلاب به رهبری شیخ شامل سراسر ایالات داغستان و چچن ، اینگوش را در بر گرفت و این سبب هراس تزارهای روسی شد .

ارتش تزار در قالب نیرویی مرکب از 5000 سرباز 20 عراده توپ برای سرکوب این نهضت به سوی اشلطی روان شد .

نیروهای تحت امر شیخ شامل تمام این نیروها را تار و مار و پیروزی بزرگی را به دست آوردند . و دهها عراده توپ به غنیمت گرفتند . فرمانده نیروهای روسی در حالیکه زخمی بود خود را به ستاد فرماندهی رسانده به مافوق خود چنین گزارش داد :

" شیخ شامل با صلابت و قاطعیت خاص نهضت را رهبری می کند . مریدان او چنان جان بر کفند که با خنده و شادمانی به استقبال مرگ می روند . "

حکومت مسلمانان از نظم خاصی برخوردار بود به گونه ای که شامل در مناطقی که تحت رهبری و زعامت وی بود نایب حکومتی یا جانشینی تأسیس کرد . پنج جانشین یک ولایت را تشکیل می داد و ولایت ها نیز از طرف یک فرمانده که همۀ قدرت های مادی و معنوی را در دست داشت اداره می شد . وظیفه جانشین گرفتن مالیات ، جمع کردن سربازان ، استفاده از صلاحیت های قضایی و نظارت بر رعایت قوانین شریعت بود . نایبان در مسائل مشکل قوانین اسلامی به قضات مراجعه می کردند و قضات به مفتیان در معضلات امور مجلس بود که با ریاست شیخ شامل قفقازی منعقد می شد .

همچنین در هر روستا یک حاکم شرع یا قاضی گمارده شده بود که آنها موظف بودند از اخبار روستای خود جانشین را مطلع سازند . در عین حال مسئول تأمین امنیت و آسایش مردم و مسئول آگاه ساختن مردم از دستورات شیخ شامل بودند . در هر روستا هر ده خانه یک سرباز باید می دادند و خانواده هایی که سرباز می دادند از مالیات معاف می شدند . لذا در سال 1843 میلادی نیروها به 5000 نفر رسید . علاوه بر آن ارتش دائمی مردان همه روستاها که سن آنها بین 15 تا 50 بود موظف به یادگیری تیراندازی و سوارکاری بودند .

اطراف رهبری قیام و نهضت " شیخ شامل " به وسیله یک واحد حفاظتی که از جوانان مؤمن و مورد اعتماد گزینش می شدند احاطه می شد آنان شجاع ترین و مطمئن ترین افراد به شمار می رفتند . شامل نیز به این افراد اعتماد کامل داشت چرا که از اول تا نهایت نهضت حتی یک نفر از این جوانان به رهبر خود خیانت نکردند و مرگ در نظر آنها تنها وسیله ی نیل به بهشت موعود بود . علامت آنان کلاه پوستی بلند بود که از پوست گوسفند تهیه می شد ، لباسشان زرد و فرماندهان رنگ سیاه می پوشیدند . در ضمن طبقات مختلف جامعه در تمامی ساعات و اوقات می توانستند با شیخ شامل رهبر خود ملاقات نمایند . منشاء سلاحهای سربازان شامل ، اسلحه های ایران و ترکیه بود و در عین حال در قفقاز و ناحیه هایی به نام کوپاچی کارگاه اسلحه سازی وجود داشت . در آمد آنها از مالیات که به عنوان خمس از مردم دریافت می گردید و غنایم جنگی بود که از قشون روس به دست می آوردند .

شیخ شامل سیستم حکومت خود را بر اساس قوانین شریعت اسلامی بنیان نهاده بود و بدین علت است سالهای حکومت او را بعدها در داغستان عصر شریعت نام نهادند .

ارتباطات در عهد شامل و در مناطق حاکمیتش از اهمیت بسیاری برخوردار بود در هر روستا چندین اسب از بهترین و چابک و چالاک ترین آنها برای کارهای پستی و کسب اطلاعات از دشمن و وضعیت آنها همیشه حاضر بودند . پیک ها و پستچی ها نشان مخصوص امضاء شده ای از طرف شامل یا جانشینان او داشتند . در مواقع ضروری با ارائه آن از هر گونه تسهیلات بهره می بردند .

شیخ شامل در سال 1254 قمری برابر با 1838 میلادی تمامی نیروی خود را صرف تحکیم موقعیت نظامی طوایف داغستان نمود . او مرکزیت حکومتی خود را صخره ی آخولقه که دژی طبیعی و سنگی بود و بیش از 182 متر از رود قویسو ارتفاع داشته قرار داد . شامل بر فراز این قلعه صحنه ای که رودخانه چون حلقه ای دور آن می چرخید با بهره گیری از مهارت های اسرای روسی و مشاوران نظامی اش خانه ای دو طبقه ساخت و همراه خانواده در آن زندگی می نمود .

سال 1839 میلادی 1255 هجری قمری یک نیروی 8000 نفری به فرماندهی ژنرال گرایبه به مراکز تجمع مجاهدان و انقلابیون حمله نمودند در این حمله سراسری فئودالها و خانها نیز علیه نیروهای مسلمان و انقلابی شرکت داشتند .

متأسفانه آخولقه مرکز اصلی تجمع مبارزان پس از یک جنگ خونین و نابرابر به دست سربازان روس افتاد و طی این جنگ جواهر همسر شیخ شامل و کودک خردسالش کشته و یک فرزند او به نام غازی محمد مجروح شد و خود شامل به چچن گریخت . در 29 آگوست 1839 میلادی ژنرال گرایبه به تزار خبر فرستاد که آخولقه آزاد شد داغستانی ها را نجات دادیم ! شامل به چچن پناهنده شد . "

تزار در جواب نوشت : افسوس که شامل گریخت جنگ شامل از این به بعد شدیدتر و هجوم جدیدتر و دهشتناکتر و گسترده تر خواهد بود .

پیش بینی تزار دربارۀ قیام شیخ شامل درست از آب درآمد و طی یک سال پس از اشغال آخولقه شیخ شامل ارتش مردمی و مجاهدان را برای مبارزۀ اشغالگران از نو سازماندهی نمود این بار مرکز فرماندهی و مبارزه روستای دارغا بود . در سال 1840 میلادی برابر 1256 قمری تزار نیروهای تازه نفس فراوانی را به قفقاز گسیل کرد و همۀ آنها به دست مبارزان درهم کوبیده شدند . لذا تلاش روسها برای خاموش نمودن کانون آتش انقلاب در قفقاز ناکام ماند .

ژنرال گرایبه بار دیگر با ده هزار نیرو به سوی دارغا حرکت نمود و طی چهار روز جنگ با از دست دادن 66 افسر و 700 سرباز و مقدار متنابهی مهمات جنگی مجبور به عقب نشینی شد . شکست های مکرر سبب رعب و وحشت کاخ نشینان کرملین شد .

سالهای 1256 تا 1264 هجری قمری دوران درخشان مبارزان نام گرفت و شیخ شامل طی آن سالها اقدام به تشکیل حکومت اسلامی در مناطق قفقاز جنوبی و شرقی نمود . شامل که هم رهبر مذهبی بود و هم فرمانده نظامی ، به عنوان سیاستمداری مقتدر رهبری دولت را نیز به عهده داشت . پس از به قدرت رسیدن الکساندر دوم قشون 270 هزار نفری آرای باریانیسکی به سوی قفقاز حرکت نمود و به هر منطقه که وارد شدند خانه ها را آتش زدند زنان و کودکان را مورد آزار قرار دادند و اموال آنان را به غارت بردند .

شیخ بزرگوار قفقاز به همراه نیروهایش مدت دو سال مقاومت جانانه ای کردند اما زمانی که ارتش روس اقدام به آتش زدن باغات و مزارع و خانه های مردم عادی می نمود برای نجات جان غیر نظامیان داغستان و جهت جلوگیری از وارد آمدن خسارت به مردم عادی و محروم مجبور به مصالحه شد و به همراه همرزمانش به غاز قونیت عقب نشینی نموده به سال 1275 قمری با پیش شرط خلاص یافتن همقطارانش دو نفر را مأمور کرد تا با روسها وارد مذاکره شود و پس از آنکه فهمید با تسلیم او جان مردم داغستان زنان و مردان و کودکان در امان خواهد بود بر اسب نشست و عازم اردوی قشون روس شد و خود را تسلیم آنان نمود و ژنرال باریا حکم آلکساندر دوم را برای او خواند که اگر شیخ شامل زنده به دست آمد فوراً او را روانه پایتخت کنند . لذا به پترزبورگ روانه شد و در طول مسافت روسها در مقابل هیبت و عظمت او سر تعظیم فرود می آوردند امپراطور او را بدون سلب اسلحه پذیرفت و او و خانواده اش را به منطقه بد آب و هوای کالوقا یا کالوتا تبعید نمود . شامل مدت ده سال در تبعید ماند و در سال 1870 میلادی اجازه سفر به کعبه و حرم رسول الله (ص) از مسیر ایران را درخواست کرد ولی روسیه بنا به دلایلی اجازه سفر به مکه از مسیر ایران را نداد فلذا شیخ شامل از مسیر ترکیه عازم مکه و مدینه شد پس از زیارت قبور ائمه و پیامبر و زیارت بیت الله الحرام در 11 ذیقعده 1287 قمری جان به جان آفرین تسلیم نمود . عالم مجاهد قفقاز و شاهین کوههای داغستان در سرزمینی وحی حجاز به خاک سپرده شد . هرچند شیخ شامل بزرگ از خاکیان جدا شد اما روح او و تفکر جهادی او برای همیشه تاریخ در قلب نسل های منطقه قفقاز جاودانه ماند . "

تصاویری نقاشی شده از تسلیم شدن امام شامیل(به دلایلی که دربالا گفته شد) به قوای روس:

امام شامیل مدتی از تبعید را در شهر کیف گذراند که امروزه تندیسی از ایشان در تبعیدگاهشان قرار داده شده است:

گفتنیست مزار ایشان در در گورستان جنت الباقی مدینه است.

ضمنا چچنها پس از شکست نهضت و تسلیم امام شامیل باز به شیوه های پارتیزانی به مبارزات خود ادامه میدادند.دکتر افشار سلیمانی سفیر سابق جمهوری اسلامی ایران در آذربایجان چنین مینویسد:

"چچن‌ها پس از دستگیری شیخ شامل در سال 1895 و تکمیل سلطه روسها بر منطقه و سرکوب شدید چچن‌ها، مقاومت خود را ادامه داده و از هر فرصتی برای نجات خود از سلطه روسها و شوروی استفاده نمودند و تعدادی از آنها نیز آواره شده و به مناطق پیرامونی و حتی سرزمین عثمانی پراکنده گردیدند. اعتقادات دینی مسلمانان چچن دارای دو خصلت مشخص است یکی اینکه اکثرا مسلمان حنفی مذهب می‌باشند که خود در حوزه نظارت مرکز مذهبی قفقاز شمالی و داغستان، مستقر در ماخاچ قلعه که پیرو مذهب شافعی است قرار دارند و دیگر این که در اعتقادات آنها طریقتهای صوفیانه جای ویژه‌ای داشته و از خود تاثیر شگرفی به جا گذاشته است. از طریقتهای صوفیانه مشهور و متداول در منطقه چچن می‌توان به طریقه نقشبندی منسوب به خواجه بهاء الدین نقشبندی بخارائی و نیز طریقه قادریه منسوب به عبدالقادر گیلانی (جیلانی) که در عراق شکل گرفت اشاره کرد.
خصلت طریقت‌گرائی چچن‌ها، گویا در شکل دهی به انگیزه مبارزه و مقاومت آنها در برابر روسهای مهاجم در سراسر قرون 18، 19، 20 مؤثر بوده است و روسها نیز متقابلا وحشیانه‌ترین روشها را نسبت به این ملت مبارز و مقاوم روا داشته‌اند. داستان مبارزات قهرمانانه غازی محمد، شیخ شامل، کوشا حاجی، علی بیک حاجی، عبدالرحمان، اورون حاجی و سایرین زبانزد همگان و جزو خاطرات چچنی‌هاست و نمی‌توانند آن را فراموش نمایند. به همین خاطر رمز مقاومت و مبارزه مردم چچن با روسها را در گذشته و حال اسلام‌خواهی و طریقت صوفیانه می‌دانند زیرا رهبران مبارزاتی را عمدتا شیوخ متصوفه تشکیل می‌دادند. چچنی‌ها بر اساس گزارش‌های مقامات رسمی شوروی، از اواسط دهه هشتاد اقدام به فعالیتهای مذهبی نگران‌کننده نمودند.
تاثیرات انقلاب اسلامی در جهان اسلام از سوئی و به گوش رسیدن لرزش پایه‌های نظام شوروی کمونسیتی از سوی دیگر سبب افزایش فعالیتهای زیرزمینی در بین چچنی‌ها شده بود. تداوم پیگیرانه ازدواجهای درون‌گروهی مسلمانان ، مدارس اسلامی و ساعات منظم آموزش قرآن در میان کودکان، رسوخ نوارهایی با محتوای دینی از خارج، چاپ قرآن، زیارت اماکن مقدسه ، چهره های مذهبی و مبارز، غیبت از مراسم رسمی برگزار شده از سوی دولت شوروی، ابراز ناخشنودی از حضور روسها و برخورد خشونت آمیز جوانان چچنی با آنها و غیره مقامات شوروی را به این نتیجه رسانده بود که بقای اسلام در میان چچنها و سایر اقوام منطقه عمدتا به سبب ریشه‌های تاریخی و نقش آنها در مبارزات ملی در قرن گذشته بوده است و در واقع نگرش یک مرد چچنی به اسلام جنبه‌ای از هویت ملی او محسوب می شود."

منبع ولاگ عروه الوثقی