از حقوق شهروندی خود چه می‌دانیم؟ / قسمت نهم

* شهرزاد همتی
** دانش‌آموختهٔ حقوق قضائی و روزنامه‌نگار



گفته شد که روند پیگیری دعاوی قضایی و حقوقی کاملا از یکدیگر متفاوت هستند و روند هر کدام به تفکیک «آیین دادرسی کیفری» و «آیین دادرسی مدنی» خوانده می‌شود. همین‌طور احضارنامه و مفاد آن نیز مورد بررسی قرار گرفت. در این قسمت تنظیم شکواییه در دعاوی کیفری را مورد بررسی قرار خواهیم داد:

تنظیم شکوائیه و اقامه دعوی کیفری

در تنظیم شکواییه چند نکته و شرط لازم می‌باشد که عبارتند از:

۱. داشتن اهلیت:

در جرایمی که تعقیب آن منوط به شکایت شخص زیان‌دیده از جرم است، شخص باید اهلیت داشته باشد. اهلیت در قانون جمهوری اسلامی ایران داشتن سن لازم می‌باشد که در دختران سن ۹ سالگی و در پسران سن ۱۵ سالگی می‌باشد اما معمولا روند عملی دادگاه سن ۱۸ سالگی است. در صورتی که فرد هنوز به سن لازم نرسیده باشد باید ولی یا قیم فرد نسبت به شکایت اقدام کند.

۲. شکایت شاکی:

جرایمی هست که تنها با شکایت شاکی قابل پیگیری می‌باشد و فاقد جنبه‌های عمومی هستند مانند جرایم افترا، توهین و فحاشی و در این مسائل بلافاصله پس از تقدیم شکوائیه به دادسرا تعقیب و تحقیقات شروع می‌شود.

۳. اعلام و اخبار ضابطین دادگستری:

در جرایم عمومی و غیر قابل گذشت با اعلام و گزارش ضابطین دادگستری تعقیب جرایم را دنبال می‌کند. قابل ذکر است که ضابطین قوه قضائیه در حال حاضر‌‌ همان ماموران نیروی انتظامی هستند. در این حال در برخی موارد نیروی مقاومت بسیج، سپاه پاسداران جمهوری اسلامی نیز به عنوان ضابطین دادگستری محسوب می‌شوند.

۴. اظهار و اقرار متهم

۵. جرایم مشهود


شکوائیه

شکوائیه را می‌توان در کاغذ معمولی صادر کرد و نیاز به کاغذ خاصی ندارد. در تنظیم شکوائیه باید به نکات زیر توجه داشت.

۱. نام، نام خانوادگی، نام پدر و نشانی دقیق شاکی

۲. موضوع شکایت با ذکر تاریخ و محل وقوع جرم:

موضوع شکایت‌‌ همان عنوان جرمی است که اتفاق افتاده است که تاریخ آن و همچنین تاریخ ارایه شکوائیه نیز باید مشخص شود. محل وقوع جرم نیز می‌بایست حتمأ قید شود چون از لحاظ تشخیص دادسرا یا دادگاه صلاحیت دار اهمیت دارد.

۳. ضرر و زیان مالی که به مدعی وارد شده و قابل مطالبه است:

ضرر و زیانی که در اثر واقع شدن جرم به مجنی علیه وارد شده می‌بایست در شکوائیه قید شود و بهتر است شاکی از دادگاه درخواست تأمین ضرر و زیان وفق ماده ۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری نماید البته در هر حال تقدیم دادخواست ضرر و زیان الزامی است.

۴. مشخصات و نشانی متهم یا مظنون:

در صورت امکان در متن شکوائیه علاوه بر مشخصات و نشانی شاکی می‌بایست مشخصات و نشانی متهم یا مظنونین احتمالی نیز قید شود. چنانچه متهم نشانی مشخصی نداشته باشد نیز باید متواری یا مجهول المکان بودن متهم یا متهمین در شکوائیه قید شود.

۵. ادله و اسامی و مشخصات و نشانی شهود و مطلعین:

در صورت امکان چنانچه در زمان وقوع جرم شاهد یا مطلع یا دلایل خاص و موثری باشد باید در متن شکوائیه قید شود.

پس از درج موارد فوق الذکر و تکمیل شکوائیه، شاکی می‌بایست آنرا با قید تاریخ امضاء نموده و به دادسرا یا دادگاه‌های مربوطه ارائه نماید.

دادسرا یا دادگاه فوق نیز با ارجاع شکوائیه به ضابطین دادگستری و انجام تحقیقات مربوطه و تکمیل آن پرونده را بررسی و حکم یا قرار مقتضی صادر خواهد نمود.

بهتر است جهت تسریع در امر تحقیقات استشهادیه‌ای نیز توسط شاهدان واقع تنظیم و پس از امضاء تصویر آن به ضمیمه شکوائیه به دادسرا تقدیم شود. پس از ثبت و ارجاع شکوائیه و انجام تحقیقات و احضار متهم و بازجویی‌های لازم توسط ضابطین دادگستری پرونده تکمیل و مجددأ در اختیار دادستان قرار می‌گیرد. دادستان پس از مطالعه پرونده می‌تواند شخصأ به آن رسیدگی کند یا آنکه آن را به یکی از دادیاران یا بازپرس ارجاع دهد. دادیار یا بازپرس در صورتیکه پرونده تکمیل باشد موضوع اتهام را به متهم تفهیم می‌نماید و سپس برای تضمین حضور به موقع او نزد مراجع قضایی از او تأمین متناسب اخذ می‌نماید در مورد چنین جرمی معمولأ این تأمین، کفالت یا وثیقه است. در صورتیکه متهم نتواند کفیل معرفی نماید یا از معرفی وثیقه عاجز باشد به زندان اعزام می‌شود.

پس از تکمیل پرونده و اخذ آخرین دفاع از متهم در مرحله تحقیقات مقدماتی، اگر دادیار یا بازپرس معتقد باشد متهم مرتکب جرم شده با صدور قرار مجرمیت نظر دادستان را کسب می‌کند در صورت هم عقیده بودن دادستان با او، کیفر خواست صادر و از دادگاه جزایی صالح تقاضای اعمال مجازات می‌کند. دادگاه مربوطه نیز پس از بررسی پرونده و استماع اظهارات شاکی و دفاعیات متهم حکم مقتضی در خصوص مجازات یا تبرئه متهم صادر می‌کند.